Những biến chứng thường gặp sau tai biến mạch máu não
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Tai biến mạch máu não, hay còn gọi là đột quỵ não, xảy ra khi dòng máu cung cấp cho não bộ bị gián đoạn đột ngột do tắc nghẽn hoặc vỡ mạch máu. Tổn thương tế bào não sau cơn tai biến thường dẫn đến nhiều khiếm khuyết chức năng kéo dài, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Các biến chứng sau tai biến rất đa dạng, từ rối loạn vận động, suy giảm nhận thức, khó khăn trong ăn uống cho đến các vấn đề tâm lý và biến chứng do bất động lâu ngày. Mức độ nghiêm trọng của từng biến chứng phụ thuộc vào vị trí vùng não bị tổn thương, diện tích hoại tử mô não và thời gian người bệnh được cấp cứu ban đầu.
Hiểu rõ những biến chứng thường gặp giúp người chăm sóc chủ động phối hợp cùng bác sĩ chuyên khoa thần kinh và kỹ thuật viên phục hồi chức năng, từ đó giảm thiểu nguy cơ tàn tật thứ phát và nâng cao khả năng tái hòa nhập cộng đồng cho người bệnh.
Biến chứng tai biến mạch máu não là gì?
Tai biến mạch máu não là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật lâu dài ở người trưởng thành trên toàn thế giới. Khi các tế bào não bị thiếu oxy và dưỡng chất trong thời gian ngắn, chúng sẽ hoại tử và mất khả năng kiểm soát các cơ quan tương ứng trên cơ thể. Hậu quả để lại sau giai đoạn cấp cứu được gọi là các di chứng hoặc biến chứng thần kinh. Quá trình hồi phục sau tổn thương não diễn ra chậm và đòi hỏi sự kiên trì phối hợp giữa nhiều chuyên khoa như nội thần kinh, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và tâm lý học. Những biến chứng này không chỉ tác động trực tiếp đến khả năng tự chăm sóc bản thân của người bệnh mà còn tạo áp lực lớn lên gia đình và xã hội. Việc theo dõi sát sao, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và tuân thủ liệu trình y khoa là nền tảng giúp ngăn ngừa biến chứng tiến triển xấu.
Biến chứng vận động và liệt nửa người
Liệt vận động là biến chứng phổ biến nhất sau tai biến mạch máu não, thường biểu hiện dưới dạng liệt nửa người đối bên với bán cầu não bị tổn thương. Người bệnh có thể mất hoàn toàn hoặc giảm khả năng cử động tay, chân, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng đi lại, cầm nắm và thực hiện các sinh hoạt cá nhân cơ bản. Đi kèm với yếu cơ là tình trạng co cứng cơ bắp, khiến các khớp ngón tay, cổ tay, khuỷu tay và khớp gối bị biến dạng hoặc cứng khớp nếu không được vận động sớm. Ngoài ra, việc giảm trương lực cơ ở giai đoạn đầu còn dễ gây bán trật khớp vai, gây đau đớn khi thay đổi tư thế. Tập luyện phục hồi chức năng vận động dưới sự hướng dẫn của kỹ thuật viên cần được bắt đầu càng sớm càng tốt khi tình trạng huyết động của người bệnh đã ổn định, giúp kích hoạt tính mềm dẻo của não bộ và duy trì tầm vận động của các khớp.
Rối loạn nuốt và biến chứng đường hô hấp
Tổn thương các trung tâm thần kinh chi phối phản xạ vùng hầu họng thường dẫn đến tình trạng rối loạn nuốt ở người sau tai biến mạch máu não. Người bệnh gặp khó khăn trong việc nhai nuốt thức ăn đặc hoặc uống nước, dễ bị nghẹn, sặc hoặc ho sặc sụa trong bữa ăn. Biến chứng nguy hiểm nhất của rối loạn nuốt là viêm phổi hít, xảy ra khi thức ăn, dịch tiêu hóa hoặc nước bọt lọt vào đường thở, gây nhiễm trùng phổi cấp tính và có thể đe dọa tính mạng. Bên cạnh đó, việc khó ăn uống còn khiến người bệnh đối mặt với tình trạng suy dinh dưỡng, mất nước và sụt cân nhanh chóng. Bác sĩ hoặc chuyên viên trị liệu ngôn ngữ thường đánh giá chức năng nuốt qua các bài kiểm tra lâm sàng trước khi quyết định người bệnh có thể ăn bằng đường miệng với chế độ ăn lỏng sệt hay cần đặt ống thông dạ dày tạm thời để đảm bảo an toàn dinh dưỡng.
Rối loạn ngôn ngữ và suy giảm nhận thức
Khi tai biến mạch máu não ảnh hưởng đến vùng ngôn ngữ ở bán cầu não ưu thế, người bệnh rất dễ gặp phải hội chứng thất ngôn hoặc loạn vận ngôn. Thất ngôn khiến người bệnh mất khả năng diễn đạt ý nghĩ thành lời, không tìm được từ ngữ thích hợp hoặc không hiểu được lời nói của người khác dù thính lực hoàn toàn bình thường. Trong khi đó, loạn vận ngôn do liệt cơ miệng, lưỡi khiến giọng nói bị méo mó, phát âm ngọng nghịu, khó nghe. Cùng với rối loạn giao tiếp, nhiều người bệnh còn bị suy giảm nhận thức sau đột quỵ, biểu hiện qua tình trạng suy giảm trí nhớ, giảm tập trung, khó định hướng thời gian không gian hoặc thay đổi tính cách. Trị liệu ngôn ngữ và các bài tập kích thích trí não đòi hỏi sự kiên nhẫn to lớn từ người thân, tạo môi trường giao tiếp tích cực để người bệnh từng bước lấy lại phản xạ ngôn ngữ.
Các biến chứng do nằm bất động lâu ngày
Người bệnh bị liệt nặng hoặc hôn mê kéo dài sau cơn tai biến đối mặt với nguy cơ cao xuất hiện các biến chứng thứ phát do bất động tại giường. Điển hình nhất là loét tì đè tại các vùng da sát xương như xương cùng cụt, gót chân, mông và bả vai do thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ. Tình trạng ứ trệ tuần hoàn máu ở chi dưới cũng làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối tĩnh mạch sâu, tiềm ẩn biến chứng thuyên tắc phổi gây tử vong đột ngột. Hơn nữa, việc bất động kéo dài còn khiến hệ tiết niệu dễ bị nhiễm trùng, đặc biệt ở người bệnh phải lưu ống thông tiểu lâu ngày, đồng thời gây táo bón mạn tính và teo cơ toàn thân. Để phòng ngừa chuỗi biến chứng này, gia đình cần thực hiện xoay trở tư thế cho người bệnh đều đặn mỗi hai giờ, sử dụng đệm hơi chống loét, giữ gìn vệ sinh da khô thoáng và xoa bóp nhẹ nhàng các chi theo hướng dẫn y tế.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y học và không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi kế hoạch can thiệp phục hồi chức năng, thay đổi chế độ dinh dưỡng hoặc dùng thuốc phải tuân theo hướng dẫn trực tiếp từ cơ sở y tế. Gia đình tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc, không tự ý châm cứu hoặc bấm huyệt khi chưa có thăm khám chuyên môn. Nếu người bệnh xuất hiện các dấu hiệu tái phát đột quỵ như méo miệng, yếu liệt tăng lên, sốt cao hoặc khó thở, cần đưa đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức.
Tóm tắt
Biến chứng sau tai biến mạch máu não là thách thức lớn đối với cả người bệnh lẫn người chăm sóc, đòi hỏi sự kiên trì trong suốt quá trình phục hồi chức năng lâu dài. Việc thấu hiểu các nguy cơ, chăm sóc đúng kỹ thuật và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y bác sĩ sẽ giúp người bệnh từng bước vượt qua rào cản vận động, cải thiện chất lượng sống và phòng ngừa bệnh tái phát hiệu quả.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Biến chứng liệt nửa người sau tai biến có thể phục hồi hoàn toàn không?
Mức độ phục hồi phụ thuộc vào diện tích tổn thương não và thời điểm bắt đầu tập luyện. Một số người có thể hồi phục tốt sau vài tháng, trong khi người khác chỉ phục hồi một phần và cần kiên trì tập vật lý trị liệu lâu dài để thích nghi với sinh hoạt.
Làm sao để phát hiện người bệnh sau tai biến bị rối loạn nuốt?
Người bệnh thường có biểu hiện chảy nước dãi, ứ đọng thức ăn trong miệng, ho hoặc sặc khi nuốt, giọng nói thay đổi sau khi uống nước. Khi thấy các dấu hiệu này, gia đình cần báo bác sĩ để đánh giá lâm sàng và điều chỉnh cách ăn uống an toàn.
Người bệnh sau tai biến mạch máu não có dễ bị trầm cảm không?
Trầm cảm sau tai biến rất phổ biến do tổn thương các vùng não điều hòa cảm xúc và sự tự ti vì mất khả năng vận động. Người bệnh cần được gia đình động viên, chia sẻ tâm lý và thăm khám bác sĩ chuyên khoa thần kinh để được hỗ trợ phù hợp.
Cần làm gì để ngăn ngừa vết loét tì đè ở người bệnh nằm bất động?
Gia đình nên đổi tư thế nằm cho người bệnh mỗi hai giờ một lần, sử dụng đệm khí hoặc đệm nước giảm áp lực, lau rửa da sạch sẽ, giữ ga trải giường khô ráo và nhẹ nhàng xoa bóp các vùng tì đè theo hướng dẫn của điều dưỡng.
Khi nào người bệnh sau tai biến cần tái khám hoặc đến viện ngay?
Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện triệu chứng sốt cao, ho sặc khó thở dữ dội, co giật, lú lẫn đột ngột, đau sưng một bên chân hoặc các dấu hiệu nghi ngờ tai biến tái phát như méo mặt, yếu liệt tăng thêm.
