Nhiễm khuẩn đường hô hấp: Dấu hiệu và cách phòng ngừa

Nhiễm khuẩn đường hô hấp là gì?

Nhiễm khuẩn đường hô hấp là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ tình trạng viêm nhiễm xảy ra tại các cơ quan thuộc bộ máy hô hấp do sự xâm nhập và phát triển của các vi sinh vật gây bệnh như vi khuẩn, virus hoặc nấm. Hệ hô hấp liên tục tiếp xúc trực tiếp với môi trường không khí bên ngoài, do đó rất dễ trở thành cửa ngõ cho các tác nhân gây bệnh xâm nhập vào cơ thể.

Tùy theo vị trí giải phẫu bị ảnh hưởng, bệnh được phân chia thành nhiễm khuẩn đường hô hấp trên và nhiễm khuẩn đường hô hấp dưới. Mức độ biểu hiện bệnh có thể dao động từ các triệu chứng nhẹ tự giới hạn như viêm mũi họng, cảm lạnh thông thường đến các bệnh cảnh nhiễm trùng nặng nề tại nhu mô phổi như viêm phế quản cấp tính hay viêm phổi, đòi hỏi phải có sự can thiệp y khoa kịp thời để tránh suy hô hấp.

Phân loại nhiễm khuẩn đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới

Đường hô hấp của con người được phân chia thành đường hô hấp trên gồm mũi, xoang, họng, thanh quản và đường hô hấp dưới gồm khí quản, phế quản, tiểu phế quản cùng các phế nang tại phổi. Nhiễm khuẩn đường hô hấp trên thường gặp nhất ở các bệnh lý như viêm mũi họng cấp tính, viêm xoang, viêm amidan và viêm thanh quản. Trong khi đó, nhiễm trùng đường hô hấp dưới thường nghiêm trọng hơn, bao gồm viêm khí phế quản cấp, viêm phế quản co thắt và viêm phổi thùy hoặc viêm phế quản phổi.

Tác nhân gây bệnh có thể bắt nguồn từ các chủng vi khuẩn như phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, vi khuẩn Haemophilus influenzae, tụ cầu vàng hoặc vi khuẩn không điển hình Mycoplasma pneumoniae. Ngoài ra, nhiều trường hợp khởi đầu bằng nhiễm virus cúm, virus hợp bào hô hấp RSV hoặc Rhinovirus, sau đó bội nhiễm vi khuẩn do niêm mạc biểu mô hô hấp bị tổn thương và hàng rào miễn dịch tại chỗ suy giảm. Việc phân định vị trí tổn thương có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và tiên lượng diễn tiến bệnh.

Dấu hiệu nhận biết điển hình của nhiễm trùng hô hấp

Biểu hiện của nhiễm khuẩn đường hô hấp rất đa dạng tùy thuộc vào vị trí tổn thương và tác nhân gây bệnh cụ thể. Ở giai đoạn khởi phát, người bệnh thường cảm thấy đau rát họng, ngứa họng, khàn tiếng, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong hoặc chuyển sang dịch nhầy màu vàng đục, xanh đặc. Cơn ho có thể xuất hiện từ ho khan rải rác đến ho có đờm đặc, kèm theo cảm giác nóng rát sau xương ức.

Sốt là dấu hiệu đáp ứng viêm điển hình, có thể dao động từ sốt nhẹ đến sốt cao rét run trên 38,5 độ C. Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi toàn thân, đau nhức cơ khớp, đau đầu, ăn uống kém ngon miệng. Khi tổn thương lan xuống đường hô hấp dưới, các triệu chứng hô hấp sẽ nặng nề hơn với cảm giác tức ngực, khó thở, thở gấp, tiếng thở rít hoặc khò khè khi vận động nhẹ. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện qua dấu hiệu quấy khóc nhiều, bú kém, nôn trớ hoặc thở co rút hõm ức.

Nguyên tắc chăm sóc và hướng xử trí y khoa an toàn

Để điều trị hiệu quả và an toàn, nguyên tắc quan trọng nhất là xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh thông qua thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết do bác sĩ chỉ định. Phần lớn các trường hợp nhiễm trùng hô hấp giai đoạn đầu do virus thường chỉ cần chăm sóc nâng đỡ, bù đủ nước điện giải, hạ sốt bằng paracetamol đúng liều lượng cân nặng và làm sạch đường thở bằng nước muối sinh lý đẳng trương.

Thuốc kháng sinh chỉ được sử dụng khi bác sĩ kết luận có bằng chứng nhiễm khuẩn hoặc nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn cao. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh uống hoặc dùng lại đơn thuốc cũ của người khác, vì điều này làm gia tăng tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc trong cộng đồng và tiềm ẩn nguy cơ dị ứng thuốc. Bên cạnh đó, việc sử dụng các thuốc giảm ho, thuốc làm loãng đờm, thuốc chống viêm nhóm corticosteroid hoặc thuốc giãn phế quản cũng cần tuân theo hướng dẫn chặt chẽ của nhân viên y tế nhằm tránh ức chế phản xạ tống xuất chất tiết tự nhiên của phổi.

Các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn hô hấp hiệu quả

Phòng ngừa nhiễm khuẩn đường hô hấp đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa vệ sinh cá nhân, củng cố miễn dịch và bảo vệ môi trường sống. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất hai mươi giây, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, xì mũi hoặc chạm vào các bề mặt công cộng là biện pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ rất cao. Nên hình thành thói quen đeo khẩu trang y tế khi đến nơi đông người hoặc khi tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng viêm đường hô hấp.

Tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin phòng bệnh hô hấp như vắc xin cúm mùa hàng năm, vắc xin phế cầu khuẩn, vắc xin ho gà là giải pháp phòng vệ chủ động giúp tạo kháng thể đặc hiệu và giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện do biến chứng viêm phổi nặng. Ngoài ra, việc giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu vitamin và khoáng chất, uống đủ nước ấm, không hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói bụi độc hại sẽ giúp duy trì hoạt động tối ưu của lớp biểu mô lông chuyển bảo vệ đường hô hấp.

Thời điểm cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa hô hấp

Hầu hết các đợt nhiễm trùng đường hô hấp nhẹ có thể tự thuyên giảm sau một đến hai tuần nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa hô hấp khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Tình trạng khó thở, thở nhanh nông, đau nhói ngực tăng lên khi hít sâu, ho ra đờm có lẫn máu hoặc ho kéo dài trên ba tuần là những dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá khẩn cấp.

Đối với người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD, hen phế quản, đái tháo đường, suy tim hoặc suy giảm miễn dịch, việc thăm khám sớm ngay từ khi có triệu chứng ban đầu là vô cùng cần thiết. Ở trẻ nhỏ, cha mẹ cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay nếu phát hiện trẻ sốt cao liên tục không hạ sau khi dùng thuốc hạ sốt, li bì khó đánh thức, co giật, bỏ bú, thở rên hoặc có hiện tượng co kéo cơ liên sườn và cánh mũi phập phồng khi thở.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc thay đổi liều lượng thuốc khi chưa có chỉ định từ nhân viên y tế. Mọi trường hợp sốt cao kéo dài hoặc khó thở cần được thăm khám tại cơ sở y tế uy tín.

Tóm tắt

Nhiễm khuẩn đường hô hấp là vấn đề sức khỏe phổ biến nhưng có thể phòng ngừa và kiểm soát tốt nếu nhận biết sớm các triệu chứng bất thường. Việc chủ động giữ vệ sinh cá nhân, tiêm chủng đầy đủ và thăm khám bác sĩ kịp thời sẽ giúp bảo vệ hệ hô hấp khỏe mạnh, hạn chế nguy cơ biến chứng nặng.