Nhiễm độc vi khuẩn lam: Con đường tiếp xúc, biểu hiện và cách phòng ngừa

Vi khuẩn lam là gì?

Vi khuẩn lam là nhóm vi sinh vật nhân sơ có khả năng quang hợp, đóng vai trò tự nhiên trong hệ sinh thái thủy vực. Tuy nhiên, một số chủng vi khuẩn lam có khả năng sản sinh độc tố sinh học được gọi chung là cyanotoxin, bao gồm độc tố tác động lên gan như microcystin, độc tố thần kinh như anatoxin hoặc độc tố kích ứng da và niêm mạc.

Hiện tượng vi khuẩn lam bùng phát số lượng lớn thường xảy ra vào mùa nắng nóng, tại các hồ, đầm, sông ngòi có dòng chảy chậm và tích tụ nhiều chất hữu cơ hoặc phân bón nông nghiệp. Nước bị ô nhiễm vi khuẩn lam thường có màng váng nổi trên bề mặt giống như vệt sơn xanh lục, xanh lam hoặc nâu đỏ, kèm theo mùi tanh nồng khó chịu. Con người và vật nuôi khi tiếp xúc gần hoặc sử dụng nguồn nước này có thể gặp phải những ảnh hưởng sức khỏe từ nhẹ đến nghiêm trọng tùy thuộc vào nồng độ độc tố và thời gian phơi nhiễm.

Con đường tiếp xúc và phơi nhiễm độc tố vi khuẩn lam

Khác với nhiều bệnh truyền nhiễm thông thường, tình trạng nhiễm độc do vi khuẩn lam không lây lan từ người sang người mà hoàn toàn bắt nguồn từ việc phơi nhiễm với môi trường nước bị ô nhiễm. Có ba con đường tiếp xúc chính thường được ghi nhận trong y tế cộng đồng:

Thứ nhất là qua đường tiếp xúc trực tiếp với da và niêm mạc. Những người bơi lội, chèo thuyền, trượt nước hoặc lội qua các vùng nước đang có vi khuẩn lam nở hoa rất dễ bị độc tố dính vào da, mắt, tai hoặc mũi. Độc tố tích tụ bên trong đồ bơi có thể cọ xát và làm tăng mức độ kích ứng bề mặt da.

Thứ hai là qua đường tiêu hóa do vô tình nuốt phải nước chứa độc tố trong lúc tắm lội, hoặc sử dụng nguồn nước bề mặt chưa được xử lý phù hợp để nấu ăn, uống hay rửa thực phẩm. Ngoài ra, việc ăn phải các loài thủy sản như cá, tôm, ốc sinh sống tại vùng nước ô nhiễm mà không được làm sạch nội tạng cũng có thể làm tăng nguy cơ hấp thu độc tố.

Thứ ba là qua đường hô hấp khi hít phải các hạt sương nước li ti mang độc tố phát tán vào không khí do hoạt động của cano, gió mạnh hoặc sóng nước.

Dấu hiệu thường gặp khi tiếp xúc với độc tố vi khuẩn lam

Các triệu chứng xuất hiện sau khi phơi nhiễm vi khuẩn lam thường phụ thuộc vào con đường tiếp xúc, lượng độc tố thâm nhập vào cơ thể và cơ địa nhạy cảm của từng cá nhân. Những biểu hiện này thường khởi phát trong vòng vài giờ đến vài ngày sau khi tiếp xúc với nguồn nước nghi ngờ.

Đối với tiếp xúc qua da và niêm mạc, người bệnh có thể nhận thấy các nốt ban đỏ, mẩn ngứa, cảm giác châm chích, phồng rộp hoặc viêm da tiếp xúc. Mắt có thể bị đỏ, cộm xót, chảy nước mắt và mí mắt sưng nề. Tiếp xúc qua đường mũi họng có thể gây ngứa họng, nghẹt mũi và hắt hơi liên tục.

Khi độc tố xâm nhập vào đường tiêu hóa, các triệu chứng phổ biến bao gồm buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, tiêu chảy và mệt mỏi toàn thân. Trong trường hợp tiếp xúc với nồng độ độc tố cao hoặc kéo dài, một số loại cyanotoxin có thể gây ảnh hưởng đến chức năng tế bào gan hoặc hệ thần kinh, biểu hiện qua tình trạng chóng mặt, yếu cơ, đau đầu hoặc sốt nhẹ. Trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính thường có nguy cơ gặp phản ứng rõ rệt hơn so với người trưởng thành khỏe mạnh.

Biện pháp phòng ngừa và xử trí ban đầu khi tiếp xúc nước nghi nhiễm

Chủ động phòng tránh tiếp xúc là biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ bản thân và gia đình trước nguy cơ nhiễm độc vi khuẩn lam. Người dân cần quan sát kỹ tình trạng nguồn nước trước khi tham gia bất kỳ hoạt động thể thao dưới nước nào. Tuyệt đối không tắm lội, bơi thuyền hoặc để vật nuôi tiếp cận những khu vực mặt nước có váng màu bất thường, nổi bọt nhờn hoặc bốc mùi hôi thối.

Cần lưu ý rằng việc đun sôi nước thông thường không thể loại bỏ hoàn toàn các loại độc tố vi khuẩn lam như microcystin, do các hợp chất này có tính bền nhiệt cao. Vì vậy, người dân không nên sử dụng nước ao hồ chưa qua hệ thống lọc chuyên dụng cho mục đích ăn uống hay sinh hoạt cá nhân. Nếu sử dụng nguồn thủy sản đánh bắt tự nhiên tại các vùng nước có cảnh báo nở hoa vi khuẩn lam, cần loại bỏ toàn bộ mang, ruột và nội tạng trước khi chế biến.

Trong trường hợp vô tình tiếp xúc với nguồn nước nghi ngờ, cần ngay lập tức tắm rửa kỹ toàn thân bằng nước sạch và xà phòng nhẹ, đồng thời tháo bỏ và giặt sạch trang phục bơi. Nếu mắt bị dính nước bẩn, hãy rửa liên tục bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch chảy nhẹ. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu kích ứng nặng hoặc triệu chứng tiêu hóa tăng dần, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế theo dõi và hỗ trợ kịp thời.

Lưu ý an toàn

Thông tin về vi khuẩn lam mang tính chất cung cấp kiến thức phòng bệnh và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc giải độc, thuốc cầm tiêu chảy hoặc bôi các loại lá dân gian lên vùng da kích ứng khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như nôn nhiều không dứt, đau bụng dữ dội, vàng da, chóng mặt hay khó thở sau khi tiếp xúc với nguồn nước tự nhiên, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức.

Tóm tắt

Vi khuẩn lam và các độc tố sinh học là mối nguy hại tiềm ẩn đối với sức khỏe cộng đồng qua nguồn nước sinh hoạt và vui chơi giải trí. Nhận biết sớm đặc điểm của vùng nước ô nhiễm, chủ động tránh tiếp xúc và tuân thủ các hướng dẫn vệ sinh an toàn sẽ giúp giảm thiểu tối đa rủi ro phơi nhiễm, bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.