Nhận diện sớm biểu hiện tự kỷ ở trẻ và hướng hỗ trợ từ cha mẹ

Trẻ tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ là tình trạng phát triển thần kinh khởi phát từ thời thơ ấu, kéo dài suốt đời và biểu hiện với nhiều mức độ khác nhau ở từng cá nhân. Thuật ngữ phổ phản ánh sự đa dạng rất lớn về triệu chứng, kỹ năng cũng như mức độ cần trợ giúp của mỗi đứa trẻ, từ những trường hợp cần hỗ trợ rất nhiều trong sinh hoạt hàng ngày đến những trường hợp có thể học tập và làm việc độc lập khi trưởng thành.

Về bản chất, tự kỷ không phải là một bệnh lây nhiễm hay bệnh lý cấp tính và không bắt nguồn từ cách nuôi dạy của cha mẹ. Nguyên nhân chính xác vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, nhưng các bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố di truyền và các yếu tố môi trường trong giai đoạn chu sinh có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng dẫn truyền của hệ thần kinh trung ương.

Biểu hiện khiếm khuyết tương tác xã hội và giao tiếp ở trẻ

Khiếm khuyết về khả năng tương tác và giao tiếp xã hội là một trong những đặc điểm nổi bật nhất ở trẻ tự kỷ. Trẻ thường ít hoặc hầu như không giao tiếp bằng mắt khi người khác trò chuyện, không nhìn theo hướng tay chỉ của người lớn và hiếm khi chia sẻ sự chú ý đối với đồ vật xung quanh. Nhiều trẻ không phản ứng, không quay đầu lại khi được gọi tên dù thính lực hoàn toàn bình thường, khiến phụ huynh dễ nhầm lẫn trẻ bị lãng tai.

Về mặt ngôn ngữ, trẻ có thể phát triển lời nói chậm hơn đáng kể so với lứa tuổi, hoặc từng bập bẹ nhưng sau đó mất dần các từ đã học. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc bắt đầu hay duy trì một cuộc hội thoại đơn giản, có xu hướng nhại lời một cách máy móc, nói giọng đơn điệu hoặc lặp lại các cụm từ trong quảng cáo, phim hoạt hình mà không hiểu ngữ cảnh. Bên cạnh đó, trẻ ít biểu lộ cảm xúc qua nét mặt, khó nhận biết cảm xúc của người khác và thường thích chơi một mình thay vì tương tác với bạn bè đồng trang lứa.

Các hành vi rập khuôn và phản ứng giác quan khác biệt

Bên cạnh giao tiếp, trẻ tự kỷ thường có những hành vi định hình, động tác lặp đi lặp lại và sự gắn bó quá mức với các thói quen cố định. Trẻ có thể liên tục lắc lư thân mình, vỗ tay, đi kiễng gót, xoay tròn đồ chơi hoặc xếp các đồ vật thành hàng dài thẳng tắp thay vì sử dụng đồ chơi đúng công năng. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong chu trình sinh hoạt hàng ngày, như đổi tuyến đường đi học, thay đổi vị trí bàn ăn hay người đón về, đều có thể khiến trẻ bùng nổ cơn cáu giận dữ dội và lo âu quá mức.

Ngoài ra, phản ứng với kích thích giác quan ở trẻ tự kỷ cũng có sự khác biệt rõ rệt. Trẻ có thể trở nên quá nhạy cảm hoặc ngược lại rất thờ ơ với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc kết cấu của bề mặt tiếp xúc. Chẳng hạn, tiếng máy sấy tóc hay tiếng máy hút bụi có thể khiến trẻ sợ hãi tột độ và bịt chặt tai lại. Một số trẻ có thói quen ngửi, liếm đồ vật bất thường hoặc tỏ ra không hề biết đau khi bị va đập, trầy xước.

Những bước xử trí quan trọng cha mẹ cần thực hiện ngay

Khi nhận thấy con có những dấu hiệu khác lạ về ngôn ngữ hay hành vi, điều quan trọng nhất cha mẹ cần làm là giữ bình tĩnh và sớm đưa con đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần nhi hoặc tâm lý phát triển để được thăm khám toàn diện. Việc đánh giá chuyên sâu bởi bác sĩ chuyên khoa và các chuyên viên tâm lý sẽ giúp xác định chính xác tình trạng phát triển của trẻ, phân biệt với các rối loạn khác như chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần hay suy giảm thính lực.

Cha mẹ tuyệt đối không nên giữ tâm lý chờ đợi cho trẻ lớn hơn xem con có tự nói hay tự thay đổi được không. Giai đoạn dưới 3 tuổi được xem là giai đoạn vàng trong sự phát triển não bộ của trẻ, việc can thiệp sớm sẽ đem lại hiệu quả cải thiện chức năng giao tiếp và hành vi cao nhất. Đồng thời, phụ huynh cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường, giáo viên mầm non để theo dõi sát sao biểu hiện của trẻ trong môi trường tập thể.

Chiến lược đồng hành và can thiệp tích cực cho trẻ tại gia đình

Quá trình can thiệp cho trẻ tự kỷ cần sự kết hợp đa ngành và đồng hành liên tục của cả gia đình. Dưới sự hướng dẫn của các nhà chuyên môn, trẻ có thể được tham gia vào các chương trình can thiệp hành vi, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu nhằm nâng cao khả năng tương tác, khả năng tự phục vụ và kiểm soát cảm xúc. Can thiệp không chỉ diễn ra tại các trung tâm hay phòng khám mà cần được lồng ghép tự nhiên vào từng hoạt động sinh hoạt tại gia đình.

Cha mẹ cần dành nhiều thời gian tương tác mặt đối mặt, gọi tên con rõ ràng, sử dụng các câu nói ngắn gọn, dễ hiểu và dùng hình ảnh trực quan hỗ trợ trẻ biểu đạt nhu cầu. Việc tạo dựng một môi trường sống ổn định, an toàn, có thời gian biểu rõ ràng sẽ giúp trẻ giảm bớt sự lo âu. Hãy ghi nhận từng tiến bộ nhỏ của trẻ và kiên nhẫn khích lệ con mỗi ngày, tránh tạo áp lực hay so sánh trẻ với các bạn khác.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về biểu hiện trẻ tự kỷ chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục y khoa, không thay thế cho chẩn đoán chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi hay chuyên gia tâm lý phát triển. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng, không tự ý cho trẻ dùng các loại thuốc an thần, thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định y khoa. Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu bất thường, cần đưa trẻ đến bệnh viện có chuyên khoa để được thăm khám bài bản.

Tóm tắt

Rối loạn phổ tự kỷ là một hành trình phát triển đòi hỏi nhiều sự thấu hiểu và kiên trì. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường về tương tác, ngôn ngữ hay hành vi ở con, cha mẹ nên chủ động đưa trẻ đi đánh giá y khoa sớm. Sự đồng hành đúng cách và can thiệp kịp thời từ gia đình cùng chuyên gia sẽ giúp trẻ cải thiện chức năng và hòa nhập cuộc sống tốt hơn.