Nhận biết biểu hiện nguy hiểm và cách sơ cứu chấn thương sọ não nặng

Sơ cứu chấn thương sọ não nặng là gì?

Chấn thương sọ não mức độ nặng xảy ra khi lực tác động vật lý mạnh truyền vào đầu làm tổn thương mô não, rách mạch máu nội sọ hoặc gây vỡ xương sọ phức tạp. Tổn thương này có thể khiến áp lực nội sọ tăng vọt, làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng não và dẫn tới tình trạng thiếu oxy mô não trầm trọng. Người bị nạn thường rơi vào trạng thái suy giảm tri giác sâu, hôn mê ngay sau va chạm hoặc tiến triển xấu đi rất nhanh chóng.

Bên cạnh nguy cơ tổn thương nhu mô não trực tiếp, người bệnh còn đối mặt với nguy cơ suy hô hấp do tụt lưỡi, sặc chất nôn hoặc ngưng thở phản xạ. Do đó, các biện pháp can thiệp tại hiện trường cần ưu tiên tối đa việc duy trì thông khí và tuần hoàn máu ổn định. Nhận thức đúng về mức độ nguy hiểm của tình trạng này giúp người hỗ trợ hành động bình tĩnh, khoa học và tránh những sai sót gây tổn thương thứ phát cho nạn nhân.

Những dấu hiệu cảnh báo chấn thương sọ não mức độ nặng

Người bị chấn thương sọ não nặng thường có những biểu hiện rối loạn tri giác và khiếm khuyết thần kinh rõ rệt ngay tại hiện trường hoặc sau một khoảng thời gian ngắn:

• Một là tình trạng bất tỉnh hoặc hôn mê sâu, người bệnh gọi hỏi không đáp ứng hoặc chỉ có phản xạ gạt tay yếu ớt khi bị kích thích đau.
• Hai là rối loạn hô hấp, nhịp thở có thể trở nên bất thường, thở ngắt quãng, thở khò khè hoặc xuất hiện các cơn ngừng thở ngắn.
• Ba là dấu hiệu thần kinh khu trú, đồng tử hai bên giãn không đều nhau, một bên co nhỏ còn một bên giãn to và mất phản xạ với ánh sáng, người bệnh có thể xuất hiện cơn co giật toàn thân hoặc liệt nửa người.
• Bốn là rò rỉ dịch não tủy, xuất hiện máu hoặc chất dịch trong suốt chảy ra từ tai, mũi, kèm theo vết bầm tím xung quanh hai hốc mắt giống mắt gấu trúc.
• Năm là nôn vọt liên tục, đặc biệt nguy hiểm khi tri giác đang mơ màng vì dễ gây tắc nghẽn đường thở do sặc dịch tiêu hóa.

Các bước sơ cứu ban đầu cho người bị chấn thương sọ não nặng

Khi tiếp cận nạn nhân nghi ngờ bị chấn thương sọ não nặng, người hỗ trợ cần lập tức gọi cấp cứu y tế và thực hiện các bước xử trí theo trình tự ưu tiên:

• Thứ nhất là giữ cố định cột sống cổ. Mặc định mọi trường hợp chấn thương sọ não nặng đều có nguy cơ chấn thương cột sống cổ đi kèm. Cần giữ thẳng đầu, cổ và thân mình trên một trục thẳng, dùng hai tay hoặc chèn túi mềm hai bên cổ để cố định, tuyệt đối không gập ngửa hay xoay vặn đầu người bệnh.
• Thứ hai là khai thông đường thở. Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng còn thở, hãy dùng ngón tay nâng nhẹ góc hàm dưới để mở đường thở mà không làm ngửa cổ. Nhanh chóng lấy sạch dị vật, đờm dãi hoặc chất nôn trong khoang miệng nếu quan sát thấy rõ.
• Thứ ba là kiểm tra tuần hoàn và hô hấp. Đánh giá nhịp thở và mạch đập. Nếu nạn nhân ngưng thở hoặc ngưng tim, phải tiến hành hồi sinh tim phổi ép tim ngoài lồng ngực ngay lập tức theo đúng kỹ thuật.
• Thứ tư là băng bó vết thương hở. Nếu có vết rách da đầu chảy máu, dùng gạc vô khuẩn ép nhẹ để cầm máu. Nếu nghi ngờ có mảnh xương lún hoặc dị vật cắm sâu vào hộp sọ, chỉ băng nhẹ xung quanh, không ấn trực tiếp lên miệng vết thương.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi sơ cứu chấn thương sọ não

Trong tình huống khẩn cấp, một số hành vi xuất phát từ sự hoảng loạn có thể khiến tình trạng tổn thương não của người bệnh trở nên trầm trọng hơn:

• Thứ nhất là di chuyển người bệnh không đúng cách. Việc bế xốc nách, kéo lê hoặc vận chuyển nạn nhân bằng xe máy khi chưa cố định đầu cổ có thể làm đứt tủy sống cổ hoặc khiến tổn thương nội sọ xuất huyết ồ ạt hơn.
• Thứ hai là tự ý tháo mũ bảo hiểm sai kỹ thuật. Thao tác này có thể gây biến dạng cột sống cổ nghiêm trọng. Trừ khi mũ cản trở hoàn toàn việc hô hấp hoặc ép tim, nên giữ nguyên mũ và để nhân viên cứu hộ chuyên nghiệp xử lý.
• Thứ ba là cho người bệnh ăn uống hoặc dùng thuốc. Tuyệt đối không cho nạn nhân uống nước, ngậm đường, dùng thuốc giảm đau hay bất kỳ loại thuốc an thần nào. Khi tri giác suy giảm, việc nuốt sẽ dẫn trực tiếp chất lỏng vào đường thở gây nghẹt thở cấp và viêm phổi hít nguy kịch.
• Thứ tư là áp dụng các biện pháp dân gian phản khoa học như vắt chanh vào miệng, cạo gió hoặc giật tóc. Những hành động này gây kích thích đau đớn không cần thiết, làm tăng nguy cơ sặc và làm mất thời gian vàng cấp cứu của người bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin hướng dẫn sơ cứu mang tính giáo dục cộng đồng nhằm hỗ trợ người gặp nạn trong thời gian chờ đợi đội ngũ y tế. Đây không phải là giải pháp điều trị thay thế cho các can thiệp chuyên sâu tại bệnh viện. Người hỗ trợ không được tự ý chẩn đoán mức độ tổn thương bên trong, không cố gắng nắn chỉnh các vùng xương sọ bị biến dạng và không tự vận chuyển người bệnh nếu chưa có thiết bị cố định phù hợp. Mọi chấn thương vùng đầu đi kèm mất ý thức đều bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa ngoại thần kinh thăm khám và chụp cắt lớp vi tính để đánh giá chính xác.

Tóm tắt

Chấn thương sọ não nặng là tình trạng cấp cứu sinh tử đòi hỏi sự bình tĩnh và can thiệp ban đầu chuẩn xác. Việc nhận diện kịp thời các dấu hiệu nguy hiểm, ưu tiên giữ cố định cột sống cổ và bảo vệ đường thở sẽ giúp giảm thiểu tối đa tổn thương não thứ phát. Hãy luôn kích hoạt hệ thống cấp cứu y tế sớm nhất có thể để đảm bảo người bị nạn được chuyển đến cơ sở y tế chuyên khoa an toàn và kịp thời.