Nhận biết sớm quai bị ở trẻ em và cách chăm sóc đúng

Quai bị ở trẻ em là gì?

Bệnh quai bị là một dạng viêm nhiễm cấp tính ảnh hưởng chủ yếu đến tuyến nước bọt mang tai. Virus xâm nhập qua niêm mạc mũi họng, sau đó nhân lên tại các tế bào biểu mô đường hô hấp rồi đi vào máu và di chuyển đến các cơ quan khác, đặc biệt là tuyến mang tai, tinh hoàn, buồng trứng hoặc màng não. Bệnh thường bùng phát vào mùa đông xuân ở những nơi tập trung đông trẻ nhỏ như trường học hay nhà trẻ. Thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng hai đến ba tuần, trong giai đoạn này trẻ hầu như chưa có biểu hiện rõ rệt nhưng đã có thể mang mầm bệnh. Đa số các trường hợp quai bị ở trẻ nhỏ tiến triển lành tính và tự khỏi sau khoảng một đến hai tuần nếu được chăm sóc và nghỉ ngơi hợp lý. Tuy nhiên, nếu phụ huynh chủ quan, bệnh vẫn có thể dẫn tới những biến chứng ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe sinh sản hoặc hệ thần kinh của trẻ sau này.

Biểu hiện đặc trưng ban đầu của bệnh quai bị ở trẻ

Những ngày đầu nhiễm bệnh, trẻ thường có biểu hiện không điển hình giống như cảm cúm thông thường. Trẻ có thể cảm thấy sốt nhẹ từ 38 đến 38,5 độ C, mệt mỏi, chán ăn, quấy khóc và than đau đầu hoặc đau nhức khắp cơ thể. Sau giai đoạn ủ bệnh và khởi phát khoảng một đến hai ngày, triệu chứng sưng tuyến mang tai bắt đầu xuất hiện rõ rệt.

Vùng sưng thường bắt đầu ở một bên tai, nằm ở góc hàm ngay phía dưới và phía trước dái tai. Chỗ sưng làm biến dạng gương mặt, da vùng mang tai căng bóng nhưng không đổi màu đỏ tía. Trẻ cảm thấy đau nhức dữ dội, đặc biệt là khi há miệng, nhai thức ăn thô cứng hoặc khi ăn các món có vị chua kích thích tuyến nước bọt tiết dịch. Sau vài ngày, tuyến mang tai bên đối diện cũng có thể sưng lên khiến khuôn mặt trẻ tròn phúng phính. Triệu chứng sưng thường đạt đỉnh điểm sau khoảng ba ngày và giảm dần sau khoảng một tuần.

Các biến chứng phụ huynh cần chú ý theo dõi

Mặc dù đa phần trẻ mắc quai bị hồi phục tốt, virus vẫn có khả năng gây tổn thương các cơ quan khác nếu không được chăm sóc đúng cách. Ở các bé trai sau tuổi dậy thì hoặc gần dậy thì, viêm tinh hoàn là biến chứng thường được nhắc tới, biểu hiện bằng tình trạng tinh hoàn sưng to, đau rát và đỏ da bìu. Ở các bé gái, viêm buồng trứng cũng có thể xảy ra nhưng ít gặp hơn và khó phát hiện hơn, thường biểu hiện qua những cơn đau bụng dưới âm ỉ.

Bên cạnh ảnh hưởng đến cơ quan sinh sản, virus quai bị còn có thể gây viêm tụy cấp với triệu chứng đau bụng trên dữ dội kèm buồn nôn và nôn ói liên tục. Một biến chứng nặng nề khác là viêm màng não vô khuẩn, khiến trẻ sốt cao liên tục, nôn vọt, đau đầu dữ dội và cổ cứng. Một số trường hợp hiếm gặp có thể ảnh hưởng đến thính lực tạm thời hoặc vĩnh viễn. Việc theo dõi sát sao tiến triển bệnh trong suốt tuần đầu là cực kỳ quan trọng để phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm này.

Cách chăm sóc và giảm nhẹ triệu chứng cho trẻ tại nhà

Hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị bệnh quai bị, do đó nguyên tắc cốt lõi trong chăm sóc là giảm nhẹ triệu chứng, nghỉ ngơi đầy đủ và hỗ trợ hệ miễn dịch của trẻ tự đào thải mầm bệnh. Phụ huynh có thể chườm ấm hoặc chườm mát lên vùng mang tai bị sưng để xoa dịu cảm giác đau căng buốt cho trẻ. Việc lựa chọn chườm ấm hay chườm lạnh tùy thuộc vào phản ứng dễ chịu của từng bé.

Về dinh dưỡng, trẻ bị đau khi nhai nên thức ăn cần được chế biến dạng mềm lỏng, dễ nuốt như cháo loãng, súp, canh hoặc sữa. Cần tuyệt đối tránh các món ăn có vị chua, cay hoặc nhiều gia vị nồng vì chúng kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh, làm tăng cơn đau nhức góc hàm. Khuyến khích trẻ uống nhiều nước lọc hoặc nước canh ấm để bù nước và làm dịu cổ họng. Ngoài ra, việc vệ sinh răng miệng hàng ngày bằng nước muối sinh lý ấm sau mỗi bữa ăn sẽ giúp khoang miệng sạch sẽ, ngăn ngừa bội nhiễm vi khuẩn cơ hội.

Biện pháp cách ly và phòng ngừa lây nhiễm trong gia đình

Virus quai bị lây truyền rất dễ dàng qua đường không khí và dịch tiết mũi họng, do đó việc cách ly trẻ ngay khi phát hiện bệnh đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ những người xung quanh. Trẻ nên được nghỉ học và hạn chế tiếp xúc với các thành viên khác trong gia đình, đặc biệt là những người chưa từng mắc bệnh hoặc chưa được tiêm phòng vắc xin, trong ít nhất chín ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến mang tai.

Trẻ cần được bố trí nghỉ ngơi trong phòng riêng thoáng khí, có ánh sáng tự nhiên nhưng tránh gió lùa trực tiếp. Bát đũa, cốc uống nước, thìa, khăn mặt và đồ chơi của trẻ phải được dùng riêng và khử trùng bằng nước sôi hoặc dung dịch sát khuẩn thường xuyên. Người trực tiếp chăm sóc trẻ nên đeo khẩu trang y tế và rửa tay sạch bằng xà phòng sau mỗi lần tiếp xúc. Về lâu dài, tiêm chủng đầy đủ vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella theo lịch tiêm chủng mở rộng hoặc dịch vụ là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ mắc bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa từ bác sĩ chuyên khoa nhi. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây, vôi sống, thuốc nam không rõ nguồn gốc để đắp lên vùng mang tai sưng vì rất dễ gây bỏng da, viêm loét hoặc nhiễm trùng mô mềm nguy hiểm. Không tự ý dùng kháng sinh vì bệnh do virus gây ra nên kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng. Nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện bất thường như sốt cao không hạ, co giật, nôn ói nhiều lần, ngủ li bì hoặc sưng đau vùng bẹn, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay.

Tóm tắt

Quai bị ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm thường gặp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu cha mẹ nhận biết sớm các dấu hiệu sưng đau tuyến mang tai và chăm sóc đúng cách. Chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh đầy đủ và đưa trẻ đi khám khi có biểu hiện bất thường là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe và tương lai của trẻ một cách trọn vẹn.