Nguyên nhân gây viêm họng sổ mũi ở trẻ em và cách chăm sóc đúng cách

Viêm họng sổ mũi ở trẻ em là gì?

Viêm họng sổ mũi ở trẻ em là hội chứng viêm cấp tính xảy ra tại niêm mạc mũi và vùng hầu họng, hai cấu trúc thuộc đường hô hấp trên tiếp xúc trực tiếp với luồng không khí bên ngoài. Ở độ tuổi nhỏ, đường thở của trẻ có cấu trúc ngắn, hẹp và niêm mạc giàu mạng lưới mao mạch nên rất nhạy cảm trước mọi tác nhân kích thích. Khi bị viêm, niêm mạc phản ứng bằng tình trạng phù nề sung huyết và tăng tiết chất nhầy, dẫn đến hiện tượng nghẹt mũi, chảy nước mũi cùng cảm giác đau rát, vướng víu tại cổ họng. Tình trạng này tuy không quá xa lạ nhưng nếu không được nhận biết và chăm sóc đúng cách, phản ứng viêm có thể lan rộng xuống thanh quản, phế quản hoặc lan sang tai giữa gây ra nhiều phiền toái cho sức khỏe của trẻ.

Nhiễm virus đường hô hấp trên là nguyên nhân phổ biến nhất

Virus là tác nhân hàng đầu gây ra các đợt viêm họng và sổ mũi ở trẻ nhỏ, chiếm phần lớn các trường hợp viêm đường hô hấp trên cấp tính. Những chủng virus phổ biến gồm rhinovirus, virus hợp bào hô hấp, adenovirus, enterovirus và các chủng virus cúm mùa. Khi xâm nhập vào cơ thể qua giọt bắn không khí hoặc tay tiếp xúc bề mặt nhiễm bẩn, virus nhanh chóng tấn công niêm mạc biểu mô ở mũi và hầu họng.

Phản ứng viêm tại chỗ khiến các mạch máu giãn nở, tăng tính thấm và kích thích niêm mạc tiết nhiều chất nhầy trong suốt. Trẻ thường bắt đầu với biểu hiện ngứa mũi, hắt hơi liên tục, chảy nước mũi loãng, sau đó thấy đau rát hoặc vướng ở cổ họng. Do hệ miễn dịch của trẻ nhỏ đang trong giai đoạn hoàn thiện, cơ thể chưa tạo đủ kháng thể bảo vệ trước hàng trăm chủng virus đường hô hấp khác nhau, khiến trẻ rất dễ tái phát nhiều đợt trong năm, nhất là khi đi học mẫu giáo.

Nhiễm vi khuẩn và hiện tượng bội nhiễm thứ phát

Bên cạnh virus, vi khuẩn cũng là một nguyên nhân đáng lưu ý gây viêm họng sổ mũi ở trẻ em, phổ biến nhất là liên cầu khuẩn tan máu beta nhóm A, phế cầu khuẩn hoặc vi khuẩn Haemophilus influenzae. Nhiễm khuẩn có thể xuất hiện ngay từ đầu hoặc xảy ra thứ phát sau một đợt cảm nhiễm virus khi hàng rào bảo vệ niêm mạc đã bị tổn thương và suy yếu.

Trẻ bị viêm họng do vi khuẩn thường có biểu hiện rầm rộ hơn, bao gồm sốt cao đột ngột, họng đỏ rực, amidan sưng to và có thể xuất hiện các giả mạc hoặc chấm mủ trắng bám trên bề mặt. Cơn đau họng thường dữ dội khiến trẻ nuốt khó, quấy khóc khi ăn uống, hơi thở có mùi hôi và hạch vùng góc hàm có thể sưng đau. Dịch mũi trong trường hợp bội nhiễm vi khuẩn thường đặc quánh, chuyển sang màu vàng đậm hoặc xanh đục kèm theo mùi khó chịu. Việc xác định nhiễm khuẩn cần dựa vào thăm khám lâm sàng và xét nghiệm của bác sĩ để có can thiệp y khoa phù hợp.

Tác động từ thay đổi thời tiết và dị ứng môi trường

Hệ thống niêm mạc đường hô hấp trên của trẻ em rất nhạy cảm với sự biến đổi của các yếu tố ngoại cảnh. Khi thời tiết chuyển mùa đột ngột, độ ẩm không khí xuống thấp hoặc nhiệt độ môi trường giảm sâu, lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc mũi họng dễ bị khô lại, làm giảm khả năng vận động của các tế bào lông chuyển. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các tác nhân gây kích ứng xâm nhập sâu vào biểu mô đường thở.

Ngoài ra, phản ứng dị ứng cũng là căn nguyên thường gặp gây sổ mũi và ngứa họng kéo dài. Các dị nguyên quen thuộc trong đời sống bao gồm mạt bụi nhà, phấn hoa, lông súc vật nuôi, nấm mốc hoặc khói thuốc lá thụ động. Khi tiếp xúc với dị nguyên, cơ thể trẻ giải phóng histamin làm niêm mạc mũi phù nề, xuất tiết dịch lỏng trong suốt kèm theo ngứa vòm họng và hắt hơi thành tràng. Nếu trẻ thường xuyên sống trong môi trường ô nhiễm khói bụi hoặc phòng điều hòa quá lạnh, tình trạng kích ứng sẽ kéo dài và dễ dẫn đến viêm mũi họng mạn tính.

Cách chăm sóc hỗ trợ tại nhà cho trẻ bị viêm họng sổ mũi

Khi trẻ xuất hiện triệu chứng viêm họng và sổ mũi, mục tiêu chăm sóc chính là làm giảm sự khó chịu, duy trì độ ẩm niêm mạc và hỗ trợ cơ thể vượt qua đợt nhiễm trùng. Phụ huynh nên sử dụng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương để nhỏ hoặc xịt rửa khoang mũi hàng ngày, giúp làm loãng dịch nhầy đặc và cuốn trôi các chất gây kích ứng. Sau khi nhỏ mũi, có thể dùng khăn mềm thấm nhẹ dịch chảy ra hoặc sử dụng dụng cụ hút mũi chuyên dụng một cách nhẹ nhàng.

Bên cạnh đó, việc bổ sung đầy đủ chất lỏng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Cho trẻ uống nhiều nước ấm, nước súp, canh rau củ hoặc sữa ấm sẽ giúp làm dịu cảm giác rát buốt tại họng và làm loãng chất tiết đường thở. Phụ huynh nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày, ưu tiên các món mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo hoặc súp dinh dưỡng. Giữ phòng ngủ thông thoáng, sạch sẽ và duy trì độ ẩm phòng hợp lý bằng máy tạo độ ẩm sẽ giúp đường thở của trẻ dễ chịu hơn trong giấc ngủ.

Các dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi khám bác sĩ

Dù phần lớn các đợt viêm họng sổ mũi ở trẻ em diễn tiến lành tính, phụ huynh vẫn cần theo dõi sát sao để phát hiện sớm các dấu hiệu chuyển nặng. Cần đưa trẻ đến khám tại cơ sở y tế ngay lập tức nếu trẻ xuất hiện tình trạng khó thở, thở nhanh, thở rít, cánh mũi phập phồng hoặc co rút lồng ngực rõ rệt khi hít vào.

Những biểu hiện nguy hiểm khác bao gồm sốt cao liên tục không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn, trẻ li bì, lơ mơ, khó đánh thức hoặc ngược lại quấy khóc không dỗ được. Nếu trẻ từ chối bú hoàn toàn, nôn trớ tất cả mọi thứ nuốt vào, có dấu hiệu mất nước như môi khô, mắt trũng, tiểu ít, hoặc dịch tai chảy mủ, đau tai dữ dội, phụ huynh không nên chần chừ mà cần cho trẻ tiếp cận hỗ trợ y khoa từ các bác sĩ chuyên khoa nhi ngay.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm chứa corticoid hay thuốc chống sung huyết cho trẻ uống mà không có chỉ định chuyên môn. Việc dùng sai thuốc có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc, tác dụng phụ nghiêm trọng và làm gia tăng tình trạng kháng thuốc nguy hiểm.

Tóm tắt

Viêm họng sổ mũi ở trẻ em là tình trạng rất phổ biến và phần lớn đáp ứng tốt với các biện pháp chăm sóc hỗ trợ tại nhà. Phụ huynh nên bình tĩnh nhận diện nguyên nhân, chú trọng bù dịch, làm sạch đường thở và giữ môi trường sống trong lành. Khi trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, việc đưa trẻ đến khám tại cơ sở y tế là điều cần thiết để đảm bảo an toàn tối đa cho trẻ.