Nguyên nhân phổ biến gây ngứa họng ngứa tai và cách xử trí

Ngứa họng ngứa tai là gì?

Ngứa họng ngứa tai là trạng thái niêm mạc vùng hầu họng và ống tai ngoài hoặc tai giữa bị kích thích, dẫn đến cảm giác ngứa ngáy râm ran xảy ra cùng thời điểm hoặc nối tiếp nhau. Về mặt sinh lý, tai và họng không phải là hai cơ quan hoàn toàn biệt lập mà có sự kết nối trực tiếp thông qua vòi nhĩ, đồng thời tiếp nhận sự chi phối cảm giác chung từ các nhánh thần kinh sọ não.

Khi một trong hai vị trí bị tổn thương, phù nề do dị ứng hoặc viêm nhiễm, phản xạ thần kinh dẫn truyền có thể khiến não bộ ghi nhận cảm giác ngứa ở cả hai khu vực. Tình trạng này thường mang tính chất lành tính, tuy nhiên nếu kéo dài dai dẳng, tái phát liên tục hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường như chảy dịch, đau nhức hay sốt, người bệnh cần được thăm khám cẩn thận để loại trừ các bệnh lý tai mũi họng chuyên sâu.

Mối liên hệ giải phẫu giữa cổ họng và tai

Vùng tai, mũi và họng có mối liên hệ giải phẫu vô cùng mật thiết. Cụ thể, tai giữa thông với thành sau họng mũi thông qua vòi nhĩ, hay còn gọi là vòi Eustache. Ống sinh lý này đảm nhiệm chức năng cân bằng áp suất khí quyển giữa hòm nhĩ và môi trường bên ngoài, đồng thời dẫn lưu dịch tiết tự nhiên.

Bên cạnh sự thông thương về cấu trúc, tai và họng còn chia sẻ chung các nhánh phân bố của hệ thống thần kinh sọ, tiêu biểu là dây thần kinh thiệt hầu (dây thần kinh số IX) và dây thần kinh lang thang (dây thần kinh số X). Khi niêm mạc họng xuất hiện phản ứng viêm hoặc kích ứng, các tín hiệu thần kinh cảm giác có thể lan truyền dọc theo nhánh thần kinh nhĩ, tạo ra cảm giác ngứa ngáy phản xạ sâu bên trong tai, dù ống tai ngoài hoàn toàn không bị tổn thương.

Dị ứng đường hô hấp và phản ứng quá mẫn

Một trong những căn nguyên thường gặp nhất khiến người bệnh ngứa họng ngứa tai cùng lúc là phản ứng dị ứng đường hô hấp trên, điển hình như viêm mũi dị ứng hay viêm kết mạc dị ứng. Khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường như mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông động vật hoặc thời tiết thay đổi đột ngột, hệ miễn dịch sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học, đặc biệt là histamin.

Sự phóng thích histamin làm giãn mạch, tăng tính thấm mao mạch và kích thích đầu mút dây thần kinh cảm giác tại niêm mạc hô hấp. Hiện tượng này không chỉ gây hắt hơi liên tục, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong mà còn tạo ra cơn ngứa râm ran rất khó chịu ở vòm miệng mềm, sâu trong cổ họng và lan dọc lên ống tai. Trong hội chứng dị ứng đường miệng, việc ăn một số loại trái cây tươi hoặc rau củ chứa protein tương đồng với phấn hoa cũng có thể kích hoạt cảm giác ngứa ngáy dữ dội tại hai vị trí này ngay sau khi ăn.

Viêm nhiễm đường hô hấp trên và rối loạn vòi nhĩ

Nhiễm trùng đường hô hấp trên do các loại virus gây cảm lạnh thông thường, virus cúm hoặc vi khuẩn cũng là thủ phạm quen thuộc. Trong giai đoạn khởi phát của viêm họng cấp hoặc viêm amidan, niêm mạc vùng hầu họng thường bị phù nề, sung huyết và tiết dịch nhầy. Cảm giác đau rát ban đầu có thể biểu hiện dưới dạng ngứa ngáy, vướng víu cổ họng kèm ho khan.

Đồng thời, quá trình viêm nhiễm tại vòm họng có thể lan sang lỗ vòi nhĩ, gây phù nề niêm mạc vòi Eustache và dẫn đến tắc nghẽn tạm thời. Tình trạng rối loạn chức năng vòi nhĩ khiến áp suất trong tai giữa mất cân bằng, gây cảm giác ngứa sâu bên trong tai, ù tai nhẹ hoặc đầy tức tai giống như có nước lọt vào. Khi các triệu chứng nhiễm siêu vi đường hô hấp dần lui, cảm giác ngứa ngáy ở tai và họng cũng thường thuyên giảm theo.

Bệnh lý ống tai ngoài và các yếu tố kích thích phối hợp

Bên cạnh các nguyên nhân xuất phát từ họng lan lên tai, đôi khi triệu chứng ngứa tai và ngứa họng xảy ra song hành do hai vấn đề độc lập hoặc do thói quen sinh hoạt chưa hợp lý. Viêm ống tai ngoài do vi khuẩn hoặc nhiễm nấm ống tai (Otomycosis) là tình trạng rất phổ biến ở vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Nấm phát triển trong môi trường ống tai ẩm ướt sau khi tắm, bơi lội hoặc do lạm dụng thuốc nhỏ tai chứa kháng sinh, gây ngứa ngáy dữ dội, bong vảy biểu bì và tích tụ dịch tiết.

Ngoài ra, tình trạng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cũng có thể góp phần gây ngứa rát cổ họng dai dẳng. Acid dịch vị và dịch mật trào ngược lên vùng hạ họng kích thích trực tiếp niêm mạc nhạy cảm, gây viêm mạn tính và kích hoạt phản xạ thần kinh dẫn truyền cảm giác ngứa khó chịu lên tai. Thói quen dùng dụng cụ cứng để ngoáy tai nhằm giải tỏa cơn ngứa càng khiến lớp da ống tai trầy xước, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây bội nhiễm nặng hơn.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không sử dụng tăm bông, que kim loại hay vật sắc nhọn chọc sâu vào lỗ tai để gãi ngứa vì có thể làm thủng màng nhĩ, trầy xước ống tai và gây nhiễm trùng nặng. Người bệnh không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc nhỏ tai hay thuốc kháng viêm khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Khi xuất hiện dấu hiệu sốt cao, đau tai dữ dội, chảy dịch vàng hoặc mủ từ tai, suy giảm thính lực đột ngột hoặc đau họng nặng kèm khó thở, cần đến cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Cảm giác ngứa ngáy đồng thời ở họng và tai phần lớn xuất phát từ các bệnh lý tai mũi họng lành tính hoặc phản ứng dị ứng. Thay vì tự ý ngoáy tai hay dùng thuốc bừa bãi, việc giữ vệ sinh đúng cách, tránh tiếp xúc dị nguyên và thăm khám bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng khi triệu chứng kéo dài sẽ giúp giải quyết triệt để nguyên nhân, bảo vệ thính giác và đường hô hấp an toàn.