Nguyên nhân gây nhiễm trùng thần kinh trung ương và các con đường lây truyền

Nguyên nhân gây nhiễm trùng thần kinh trung ương

Hệ thần kinh trung ương gồm não bộ và tủy sống, giữ vai trò điều khiển mọi hoạt động nhận thức, vận động và cảm giác. Cấu trúc này được bảo vệ bởi hộp sọ, cột sống và hàng rào máu não nhằm ngăn chặn các vi sinh vật xâm nhập. Tuy nhiên, khi hệ thống bảo vệ tự nhiên bị tổn thương hoặc mầm bệnh có độc lực cao, tình trạng nhiễm trùng hoàn toàn có thể xảy ra.

Bệnh thường biểu hiện dưới các dạng như viêm màng não, viêm não hoặc áp xe não. Những tổn thương này làm tăng áp lực nội sọ và suy giảm chức năng mô thần kinh. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào độc lực của tác nhân, tình trạng miễn dịch của người bệnh và thời điểm tiếp cận can thiệp y tế chuyên khoa.

Vi khuẩn gây nhiễm trùng màng não và nhu mô não

Vi khuẩn là căn nguyên hàng đầu gây nên các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính nguy hiểm tại hệ thần kinh. Trong đó, phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae và não mô cầu Neisseria meningitidis là hai tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não mủ ở nhiều lứa tuổi. Vi khuẩn Haemophilus influenzae tuýp b cũng từng là nguyên nhân chính ở trẻ nhỏ trước khi vắc xin phòng bệnh được áp dụng rộng rãi. Ngoài ra, vi khuẩn Listeria monocytogenes có thể lây qua thực phẩm ở người già, phụ nữ có thai hoặc người suy giảm miễn dịch, trong khi trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis gây viêm màng não lao với tiến triển âm thầm nhưng rất nặng nề.

Virus tấn công não bộ và tủy sống

Virus là nhóm tác nhân thường gặp nhất gây viêm màng não vô khuẩn và viêm nhu mô não. Enterovirus chiếm phần lớn các ca bệnh, lây qua đường tiêu hóa hoặc hô hấp và thường bùng phát vào mùa hè. Phần lớn trường hợp diễn tiến nhẹ hơn so với nhiễm khuẩn nhưng người bệnh vẫn cần được nhân viên y tế theo dõi sát sao. Nguy hiểm hơn là Herpes simplex virus, có khả năng xâm nhập tế bào thần kinh gây viêm não hoại tử cấp tính với nguy cơ tử vong cao. Bên cạnh đó, virus viêm não Nhật Bản lây qua muỗi đốt, virus thủy đậu Varicella Zoster và virus quai bị cũng là các tác nhân thường gặp trên lâm sàng.

Nấm và ký sinh trùng gây tổn thương thần kinh

Nấm và ký sinh trùng là những nguyên nhân gây nhiễm trùng mạn tính hoặc bán cấp nguy hiểm tại hệ thần kinh trung ương. Nấm Cryptococcus neoformans thường xuất hiện ở người suy giảm miễn dịch, xâm nhập qua đường hô hấp từ bụi bẩn hoặc phân chim rồi theo máu lên não. Các loại nấm cơ hội như Candida hay Aspergillus cũng có thể gây áp xe não ở bệnh nhân nằm viện lâu ngày. Về ký sinh trùng, ấu trùng sán dải heo Taenia solium gây bệnh ấu trùng sán não khi ăn phải thực phẩm nhiễm bẩn, tạo nốt tổn thương dẫn đến co giật. Đơn bào Toxoplasma gondii hoặc amip ăn não Naegleria fowleri cũng là các mối đe dọa nghiêm trọng.

Các con đường mầm bệnh xâm nhập vào hệ thần kinh

Mầm bệnh có thể tiếp cận hệ thần kinh trung ương thông qua ba con đường chính. Thứ nhất là lan truyền theo đường máu, khi vi sinh vật từ các ổ nhiễm trùng ở phổi, đường tiêu hóa hoặc da đi vào tuần hoàn, vượt qua hàng rào máu não để tấn công dịch não tủy. Thứ hai là lan truyền trực tiếp từ các ổ viêm lân cận như viêm xoang mạn tính, viêm tai giữa hoặc viêm xương chũm ăn mòn xương sọ vào khoang màng não. Thứ ba là xâm nhập trực tiếp từ bên ngoài qua các vết thương hở do chấn thương sọ não, rò rỉ dịch não tủy hoặc thủ thuật phẫu thuật thần kinh không đảm bảo vô khuẩn.

Những đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh

Bất kỳ ai cũng có thể bị nhiễm trùng thần kinh trung ương, nhưng nguy cơ cao hơn ở những người có hệ miễn dịch suy yếu như người nhiễm HIV, bệnh nhân ung thư đang hóa trị, người ghép tạng hoặc người mắc bệnh đái tháo đường. Trẻ sơ sinh với hàng rào máu não chưa hoàn thiện và người cao tuổi có nhiều bệnh nền cũng rất dễ tổn thương. Ngoài ra, những cá nhân chưa tiêm đầy đủ các loại vắc xin như phế cầu, não mô cầu hay người sống trong môi trường tập thể đông đúc, điều kiện vệ sinh kém cũng có tỷ lệ phơi nhiễm mầm bệnh cao hơn bình thường.

Lưu ý an toàn

Nhiễm trùng thần kinh trung ương là tình trạng cấp cứu nội khoa có thể tiến triển xấu rất nhanh. Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức, không thể thay thế cho chẩn đoán hay xét nghiệm dịch não tủy từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh hoặc thuốc giảm đau để tự điều trị tại nhà khi có dấu hiệu sốt cao kèm đau đầu, nôn mửa hoặc co giật.

Tóm tắt

Nhiễm trùng thần kinh trung ương xuất phát từ nhiều căn nguyên vi sinh vật và có thể để lại di chứng nặng nề. Việc hiểu rõ tác nhân gây bệnh, chủ động tiêm chủng vắc xin đầy đủ, điều trị triệt để các ổ nhiễm trùng tai mũi họng và duy trì vệ sinh an toàn thực phẩm là biện pháp thiết thực giúp bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh cho cả gia đình.