Nguyên nhân gây ra hoang tưởng ảo giác và các yếu tố liên quan

Hoang tưởng ảo giác là gì?

Hoang tưởng và ảo giác là hai hội chứng rối loạn tâm thần học riêng biệt nhưng thường xuyên xuất hiện cùng nhau trong nhiều bệnh cảnh lâm sàng. Hoang tưởng là những niềm tin sai lầm, cố định, không phù hợp với thực tế và không thể giải thích bằng niềm tin văn hóa hay tôn giáo thông thường; người bệnh giữ chặt niềm tin này dù có bằng chứng chứng minh điều ngược lại. Trong khi đó, ảo giác là tri giác về một sự vật, hiện tượng không hề có thật trong thực tại, có thể xảy ra qua các giác quan như thính giác, thị giác, khứu giác, vị giác hoặc xúc giác, phổ biến nhất là nghe thấy tiếng nói trong đầu.

Hai trạng thái này làm biến đổi sâu sắc cách người bệnh tương tác với thế giới xung quanh, dẫn đến lo âu, sợ hãi, kích động hoặc cô lập bản thân. Chúng không phải là khuyết điểm về nhân cách hay thói quen xấu, mà là dấu hiệu chỉ điểm cho thấy mạng lưới dẫn truyền thần kinh hoặc cấu trúc não bộ đang gặp trục trặc sinh học cần được y khoa lượng giá cụ thể.

Rối loạn tâm thần nguyên phát và các bệnh lý khí sắc

Nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra hoang tưởng và ảo giác là các bệnh lý thuộc nhóm rối loạn loạn thần nguyên phát, điển hình là tâm thần phân liệt. Ở người mắc tâm thần phân liệt, sự rối loạn hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh như dopamin và glutamat tại các vùng não bộ chuyên trách xử lý thông tin khiến họ xuất hiện hoang tưởng bị hại, hoang tưởng bị theo dõi cùng ảo thanh bình luận. Ngoài ra, rối loạn phân liệt cảm xúc hay rối loạn hoang tưởng dai dẳng cũng tạo nên những niềm tin sai lệch kéo dài qua nhiều tháng năm.

Bên cạnh đó, các rối loạn khí sắc nghiêm trọng như trầm cảm nặng có loạn thần hoặc giai đoạn hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực cũng có thể kéo theo hoang tưởng và ảo giác. Người trong cơn hưng cảm thường có hoang tưởng tự cao, tin rằng mình sở hữu năng lực phi thường, trong khi bệnh nhân trầm cảm nặng lại đối mặt với hoang tưởng tội lỗi, tin rằng bản thân là gánh nặng và đáng bị trừng phạt.

Tổn thương thực thể tại não và bệnh lý thoái hóa thần kinh

Không ít trường hợp xuất hiện hoang tưởng và ảo giác bắt nguồn từ các tổn thương cấu trúc hoặc bệnh lý mạch máu tại não bộ. Đột quỵ não, chấn thương sọ não, khối u não hay các bệnh lý viêm nhiễm thần kinh như viêm não, viêm màng não đều có thể làm gián đoạn các đường dẫn truyền tín hiệu thần kinh, gây ra các rối loạn tri giác cấp tính hoặc mạn tính. Khi các vùng thùy thái dương, thùy đỉnh hoặc thùy trán bị thương tổn, khả năng phân tích và tổng hợp thông tin của vỏ não bị suy giảm nghiêm trọng.

Ở người cao tuổi, các bệnh lý thoái hóa thần kinh như sa sút trí tuệ do bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ thể Lewy và bệnh Parkinson là căn nguyên thường gặp. Bệnh nhân có thể thấy những hình ảnh không có thật trong phòng hoặc nghi ngờ người thân lấy cắp tài sản. Những biến đổi thoái hóa này tiến triển dần theo thời gian, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chuyên khoa thần kinh và tâm thần để kiểm soát.

Rối loạn chuyển hóa và các bệnh lý nội khoa toàn thân

Các bệnh lý nội khoa cấp tính và mạn tính ảnh hưởng đến môi trường nội môi của cơ thể cũng là nguyên nhân quan trọng dẫn đến trạng thái mê sảng kèm theo ảo giác và hoang tưởng. Tình trạng nhiễm trùng nặng gây nhiễm trùng huyết, suy hô hấp thiếu oxy não kéo dài, suy gan gây bệnh não gan hoặc suy thận mạn giai đoạn cuối dẫn đến hội chứng ure huyết cao đều khiến các tế bào thần kinh bị nhiễm độc chuyển hóa.

Bên cạnh đó, các rối loạn nội tiết như cơn bão giáp, suy giáp nặng hay mất cân bằng điện giải nghiêm trọng như hạ natri máu, rối loạn canxi máu cũng có thể khởi phát cơn loạn thần cấp tính. Đặc điểm của nhóm nguyên nhân này là triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, dao động trong ngày, đi kèm lú lẫn và có thể cải thiện đáng kể khi bệnh lý nền toàn thân được điều trị và ổn định.

Ảnh hưởng của chất kích thích và tác dụng không mong muốn từ thuốc

Việc lạm dụng các chất tác động tâm thần là yếu tố gây loạn thần ngoại sinh ngày càng gia tăng. Sử dụng các chất kích thích như ma túy đá, thuốc lắc, cocain, cần sa hoặc tiêu thụ lượng lớn rượu bia có thể kích hoạt các cơn hoang tưởng bị hại và ảo thị, ảo thanh dữ dội. Ngoài ra, hội chứng cai rượu cấp tính cũng có thể gây ra sảng rượu với các cơn ảo giác rùng rợn và kích động nghiêm trọng.

Không chỉ các chất cấm, một số loại thuốc điều trị bệnh lý thông thường cũng tiềm ẩn nguy cơ gây tác dụng phụ loạn thần nếu dùng liều cao hoặc không đúng chỉ định. Điển hình gồm các thuốc nhóm corticosteroid liều cao, một số thuốc chủ vận dopamin dùng trong điều trị bệnh Parkinson, thuốc kháng cholinergic hoặc một số kháng sinh đặc thù. Do đó, người bệnh và gia đình cần thông báo đầy đủ tiền sử dùng thuốc cho bác sĩ khi thăm khám.

Căng thẳng tâm lý tột độ và tình trạng thiếu ngủ kéo dài

Yếu tố tâm lý xã hội và nhịp sinh học đóng vai trò xúc tác không nhỏ đối với sự xuất hiện của các triệu chứng loạn thần ngắn hạn. Khi một cá nhân phải trải qua biến cố tâm lý quá lớn như mất người thân đột ngột, tai nạn thảm khốc hoặc bạo lực nghiêm trọng, họ có thể rơi vào trạng thái phản ứng stress cấp tính kèm theo hoang tưởng thoáng qua hoặc nghe thấy giọng nói của người đã khuất.

Mặt khác, tình trạng mất ngủ hoàn toàn trong nhiều ngày liên tục làm suy kiệt hàng rào phòng thủ của não bộ, dẫn đến hiện tượng vi giấc ngủ xen lẫn tỉnh thức và khởi phát ảo giác thị giác hoặc thính giác. Dù các triệu chứng do căng thẳng và thiếu ngủ có thể thuyên giảm sau khi người bệnh được nghỉ ngơi và giải tỏa tâm lý, nhưng đây vẫn là dấu hiệu cảnh báo hệ thần kinh đang quá tải và cần được chăm sóc kịp thời.

Lưu ý an toàn

Khi phát hiện người thân có biểu hiện hoang tưởng hoặc ảo giác, gia đình tuyệt đối không nên tranh cãi gay gắt, bác bỏ thô bạo hoặc chế giễu niềm tin của họ, vì điều này có thể làm gia tăng mức độ kích động và lo âu. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc an thần, thuốc chống loạn thần hoặc thuốc ngủ để người bệnh sử dụng tại nhà mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa tâm thần. Việc thăm khám sớm tại cơ sở y tế uy tín là bước then chốt để xác định chính xác nguyên nhân thực thể hay tâm lý, giúp xây dựng phác đồ can thiệp an toàn và phù hợp.

Tóm tắt

Hoang tưởng và ảo giác là những triệu chứng y khoa phức tạp bắt nguồn từ nhiều nhóm nguyên nhân khác nhau, bao gồm bệnh lý tâm thần, tổn thương não bộ, rối loạn chuyển hóa và tác động của hóa chất. Việc thấu hiểu căn nguyên sẽ giúp gia đình có cái nhìn cảm thông, tránh thái độ kỳ thị và kịp thời đồng hành cùng người bệnh đến khám tại các chuyên khoa thần kinh hoặc sức khỏe tâm thần để được hỗ trợ chuyên môn hiệu quả.