Các nguyên nhân đường hô hấp thường gặp

Nguyên nhân gây bệnh đường hô hấp

Hệ hô hấp của con người được chia thành hai phần chính gồm đường hô hấp trên như mũi, xoang, họng, thanh quản và đường hô hấp dưới gồm khí quản, phế quản và các phế nang tại phổi. Chức năng chính của hệ thống này là cung cấp oxy cho mọi tế bào trong cơ thể và đào thải khí cacbonic ra ngoài môi trường thông qua hoạt động hít thở liên tục.

Do phải tiếp xúc trực tiếp với hàng nghìn lít không khí mỗi ngày, niêm mạc đường thở luôn đứng trước nguy cơ bị tấn công bởi vô số vi khuẩn, virus, nấm mốc và bụi mịn. Bệnh lý đường hô hấp có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính diễn ra nhanh chóng hoặc tiến triển mạn tính kéo dài, làm suy giảm chức năng thông khí và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thể lực cũng như chất lượng cuộc sống của người mắc.

Nhiễm trùng do virus và vi khuẩn gây bệnh đường thở

Các tác nhân vi sinh vật là căn nguyên phổ biến nhất gây ra tình trạng viêm nhiễm cấp tính ở cả đường hô hấp trên và dưới. Nhiều chủng virus quen thuộc như virus cúm, virus hợp bào hô hấp, adenovirus và rhinovirus có khả năng lây lan rất nhanh qua các giọt bắn li ti khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với bề mặt chứa mầm bệnh. Khi xâm nhập vào niêm mạc hầu họng, virus nhanh chóng nhân lên, phá hủy lớp biểu mô bảo vệ và làm xuất hiện các phản ứng viêm cục bộ.

Bên cạnh virus, các loại vi khuẩn như phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, trực khuẩn Haemophilus influenzae và tụ cầu vàng Staphylococcus aureus cũng là thủ phạm chính gây ra các bệnh nghiêm trọng như viêm phổi, viêm xoang mủ hay viêm amidan cấp. Nhiễm khuẩn có thể xảy ra nguyên phát hoặc xuất hiện thứ phát sau một đợt cảm lạnh do virus làm suy yếu hàng rào miễn dịch tự nhiên của đường thở, khiến bệnh kéo dài và diễn tiến phức tạp hơn.

Ô nhiễm không khí và tác động của bụi mịn

Môi trường sống ô nhiễm là một trong những nguyên nhân hàng đầu thúc đẩy các bệnh lý đường hô hấp mạn tính phát triển. Trong không khí ô nhiễm chứa nồng độ cao các hạt bụi siêu mịn như PM2.5, PM10 cùng các hợp chất khí độc hại bao gồm lưu huỳnh đioxit, nitơ đioxit và cacbon monoxit từ khí thải giao thông, khói bụi công nghiệp và hoạt động xây dựng. Khi hít thở, các hạt bụi mịn có kích thước siêu nhỏ dễ dàng vượt qua hệ thống lông chuyển ở mũi để đi sâu vào các tiểu phế quản và phế nang.

Tại phế nang, các hạt bụi này gây kích ứng liên tục, tạo ra stress oxy hóa và kích hoạt các phản ứng viêm mạn tính trong mô phổi. Về lâu dài, quá trình tiếp xúc thường xuyên với không khí ô nhiễm làm suy giảm chức năng thông khí của phổi, gia tăng tần suất bùng phát cơn hen phế quản và thúc đẩy sự hình thành của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cùng nhiều tổn thương thực thể không hồi phục khác.

Khói thuốc lá và các chất kích thích đường hô hấp

Khói thuốc lá được y học chứng minh là yếu tố nguy cơ nguy hiểm hàng đầu đối với toàn bộ cây phế quản. Dù hút thuốc chủ động hay hít phải khói thuốc thụ động, người tiếp xúc đều hít vào hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó có hắc ín, nicotin, benzen và formaldehyde. Những độc chất này làm tê liệt và phá hủy hệ thống lông chuyển của niêm mạc khí phế quản, làm mất đi khả năng tự làm sạch chất nhầy và bụi bẩn của đường thở.

Ngoài khói thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử, việc thường xuyên tiếp xúc với khói đốt than tổ ong, khói củi, hơi hóa chất tẩy rửa nồng độ cao hoặc dung môi hữu cơ tại nơi làm việc cũng gây kích ứng dữ dội lên phế quản. Sự kích thích kéo dài này khiến niêm mạc đường thở bị phì đại, tăng tiết đờm nhớt bất thường, dẫn đến tình trạng ho dai dẳng, khó thở kéo dài và làm tăng rõ rệt nguy cơ xuất hiện các khối u ác tính ở đường hô hấp.

Dị nguyên môi trường và yếu tố cơ địa dị ứng

Nhiều bệnh lý hô hấp khởi phát hoặc tái phát nặng nề do cơ thể phản ứng quá mức với các dị nguyên có trong môi trường sinh hoạt. Các tác nhân dị ứng phổ biến nhất bao gồm phấn hoa, mạt bụi nhà ẩn nấp trong chăn gối thảm trải sàn, nấm mốc phát triển ở các góc ẩm thấp và lông hoặc chất thải của thú cưng nuôi trong nhà. Khi một người có cơ địa dị ứng hít phải những dị nguyên này, hệ thống miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian như histamin.

Sự phóng thích histamin làm giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch và kích thích niêm mạc đường thở phù nề, gây ra các triệu chứng như hắt hơi liên tục, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong viêm mũi dị ứng. Nghiêm trọng hơn, ở những người mắc bệnh hen phế quản, dị nguyên có thể gây co thắt đột ngột các cơ trơn phế quản, làm hẹp đường thở dẫn đến khó thở rít và suy hô hấp cấp tính nếu không được xử trí đúng cách.

Thay đổi thời tiết và suy giảm sức đề kháng

Sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ và độ ẩm không khí, đặc biệt là khi trời chuyển lạnh đột ngột hoặc khô hanh kéo dài, tạo điều kiện rất thuận lợi cho bệnh đường thở bùng phát. Không khí lạnh và khô làm co mạch máu nuôi dưỡng niêm mạc mũi, làm giảm lượng máu tưới và khiến màng nhầy bảo vệ bị khô nứt, làm suy yếu khả năng ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập. Đây là lý do các đợt bùng phát viêm phế quản và cảm cúm thường tập trung nhiều vào mùa đông xuân.

Bên cạnh đó, thể trạng và sức đề kháng của từng cá nhân đóng vai trò quyết định mức độ nhạy cảm với bệnh tật. Trẻ nhỏ có hệ hô hấp chưa hoàn thiện, người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, người có chế độ dinh dưỡng thiếu hụt, làm việc kiệt sức hoặc thường xuyên căng thẳng đều có nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn. Khi hệ miễn dịch suy yếu, các tác nhân gây bệnh vốn chỉ gây cảm lạnh nhẹ hoàn toàn có thể nhanh chóng tiến triển thành viêm phế quản phổi nặng.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe thường thức và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, điều trị chuyên môn từ bác sĩ. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, thở rít, đau tức ngực dữ dội hoặc ho khạc đờm đặc có lẫn máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng kháng sinh hoặc các loại thuốc xịt đặc trị khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa Hô hấp.

Tóm tắt

Bệnh lý đường hô hấp bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp giữa các tác nhân truyền nhiễm, ô nhiễm môi trường sống và sức đề kháng của từng cá nhân. Bằng cách chủ động đeo khẩu trang, cải thiện không gian sinh hoạt, từ bỏ thuốc lá và duy trì lối sống khoa học, mỗi người hoàn toàn có thể xây dựng hàng rào bảo vệ vững chắc cho lá phổi và hệ hô hấp của mình.