Nguyên nhân dẫn đến thuyên tắc phổi và các yếu tố nguy cơ cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Thuyên tắc phổi là một cấp cứu nội khoa nghiêm trọng xảy ra khi dòng máu trong động mạch phổi bị cản trở đột ngột, ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Phần lớn các trường hợp bệnh bắt nguồn từ sự di chuyển của cục máu đông hình thành ở những vị trí khác trong cơ thể, đặc biệt là hệ tĩnh mạch sâu ở chân.
Việc tìm hiểu rõ nguyên nhân thuyên tắc phổi và nhận diện các yếu tố nguy cơ là bước then chốt giúp phòng tránh biến cố tuần hoàn nguy hiểm này, đặc biệt đối với những người vừa trải qua phẫu thuật hoặc phải nằm bất động dài ngày.
Nguyên nhân thuyên tắc phổi là gì?
Thuyên tắc phổi là tình trạng tắc nghẽn một hoặc nhiều nhánh của động mạch phổi, khiến một phần nhu mô phổi không nhận đủ máu để thực hiện chức năng trao đổi oxy. Hậu quả của hiện tượng này là nồng độ oxy trong máu ngoại vi sụt giảm, đồng thời tạo áp lực quá tải đột ngột lên thất phải của tim, dễ dẫn đến suy tuần hoàn cấp. Bản chất của vật gây tắc nghẽn trong lòng mạch đa phần là cục máu đông xuất phát từ hệ thống tuần hoàn tĩnh mạch sâu chi dưới hoặc vùng khung chậu. Bên cạnh huyết khối, một số trường hợp hiếm gặp hơn có thể bắt nguồn từ thuyên tắc mỡ, thuyên tắc nước ối, thuyên tắc khí hoặc các tế bào ác tính di chuyển vào lòng mạch. Thuyên tắc phổi có thể diễn tiến âm thầm hoặc bùng phát đột ngột với mức độ nguy kịch tùy thuộc vào kích thước và số lượng mạch máu bị tắc nghẽn.
Cơ chế hình thành cục máu đông gây tắc động mạch phổi
Thuyên tắc phổi xảy ra khi một hoặc nhiều nhánh động mạch phổi bị bít tắc, cản trở quá trình trao đổi oxy và tuần hoàn máu qua phổi. Căn nguyên phổ biến nhất chiếm phần lớn các trường hợp là cục máu đông bắt nguồn từ hệ thống tĩnh mạch sâu, chủ yếu ở các chi dưới hoặc vùng chậu, hay còn gọi là huyết khối tĩnh mạch sâu. Khi cục máu đông này vỡ ra hoặc tách khỏi thành mạch, nó sẽ trôi theo tĩnh mạch chủ dưới, đi qua tâm nhĩ phải, tâm thất phải và tiến vào động mạch phổi. Do kích thước các nhánh mạch máu tại phổi nhỏ dần, huyết khối sẽ bị kẹt lại, gây tắc nghẽn đột ngột dòng máu nuôi dưỡng nhu mô phổi và làm suy giảm chức năng tim phải cấp tính.
Ba cơ chế sinh bệnh chính theo tam chứng Virchow
Sự xuất hiện của huyết khối khởi nguồn từ ba yếu tố sinh lý bệnh học kinh điển được gọi là tam chứng Virchow, bao gồm tình trạng ứ trệ dòng máu, tổn thương nội mạc mạch máu và tình trạng tăng đông. Dòng máu chảy chậm thường xảy ra khi cơ thể bất động kéo dài, suy tim ứ huyết hoặc suy van tĩnh mạch mạn tính. Tổn thương thành mạch thường bắt nguồn từ chấn thương thể chất, phẫu thuật lớn hoặc can thiệp đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm. Hiện tượng tăng đông có thể mang tính chất di truyền do đột biến yếu tố đông máu hoặc do các bệnh lý mắc phải như hội chứng kháng phospholipid, nhiễm trùng huyết và bệnh lý thận hư. Ba yếu tố này thúc đẩy các tiểu cầu và sợi fibrin kết tụ tạo thành huyết khối bền vững.
Các hoàn cảnh y khoa và lối sống làm gia tăng nguy cơ tạo huyết khối
Nhiều tình huống thực tế trong đời sống và điều trị y tế có thể trở thành nguyên nhân khởi phát huyết khối dẫn tới thuyên tắc phổi. Các phẫu thuật lớn, nhất là phẫu thuật thay khớp háng, khớp gối hoặc phẫu thuật vùng bụng chậu, khiến người bệnh phải nằm bất động dài ngày và làm giải phóng các chất gây đông máu vào tuần hoàn. Bệnh nhân ung thư, đặc biệt là ung thư đường tiêu hóa, phổi hoặc buồng trứng, thường có tình trạng tăng đông máu tự nhiên kèm theo tác dụng phụ từ hóa trị. Ngoài ra, việc sử dụng các chế phẩm chứa estrogen như thuốc tránh thai kết hợp hoặc liệu pháp hormone thay thế cũng làm biến đổi nồng độ các yếu tố đông máu. Những người ngồi liên tục trên các chuyến bay hoặc chuyến xe đường dài trên 4 đến 6 giờ mà không vận động chi dưới cũng đối mặt với nguy cơ thuyên tắc tĩnh mạch gia tăng.
Các nguyên nhân thuyên tắc phổi không do huyết khối
Bên cạnh các nguyên nhân từ cục máu đông thông thường, thuyên tắc phổi còn có thể xuất phát từ một số vật chất ngoại lai khác di chuyển vào lòng mạch. Thuyên tắc mỡ là tình trạng các giọt mỡ từ tủy xương giải phóng vào hệ tuần hoàn sau những chấn thương nặng hoặc gãy xương dài như xương đùi, xương chày. Thuyên tắc nước ối là một biến chứng sản khoa cấp tính hiếm gặp, xảy ra khi dịch ối chứa các tế bào biểu mô thai nhi tràn vào hệ thống tĩnh mạch mẹ trong quá trình chuyển dạ. Thuyên tắc khí có thể phát sinh do tai biến trong các thủ thuật đặt hoặc rút catheter tĩnh mạch trung tâm, phẫu thuật nội soi hoặc chấn thương áp suất ở thợ lặn. Ngoài ra, các mảng tế bào khối u bong tróc hoặc dị vật từ mảnh catheter bị gãy cũng có thể trở thành tác nhân làm tắc nghẽn mạch máu phổi.
Lưu ý an toàn
Thông tin về nguyên nhân thuyên tắc phổi mang tính chất phổ biến kiến thức y học và không thay thế cho các đánh giá lâm sàng chuyên sâu. Khi người bệnh có tiền sử huyết khối tĩnh mạch hoặc chuẩn bị phẫu thuật lớn, cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dự phòng từ bác sĩ điều trị và tuyệt đối không tự ý mua hoặc ngưng các loại thuốc chống đông.
Tóm tắt
Thuyên tắc phổi là bệnh lý cấp tính nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa khi hiểu rõ các căn nguyên hình thành huyết khối. Việc duy trì vận động, kiểm soát các bệnh nền tim mạch và tuân thủ hướng dẫn dự phòng khi nằm viện hay sau phẫu thuật đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Vì sao huyết khối tĩnh mạch sâu lại dễ dẫn đến thuyên tắc phổi?
Huyết khối tĩnh mạch sâu ở chân là nguồn gốc của đa số các ca thuyên tắc phổi. Khi cục máu đông bong ra, chúng theo dòng tuần hoàn về tim phải rồi đi thẳng lên động mạch phổi gây tắc nghẽn đột ngột.
Đi máy bay hoặc ngồi xe đường dài có gây thuyên tắc phổi không?
Ngồi bất động nhiều giờ khi đi máy bay hay ô tô đường dài làm chậm dòng máu ở chi dưới, tạo điều kiện thuận lợi cho cục huyết khối hình thành. Vận động chân thường xuyên và uống đủ nước giúp giảm đáng kể rủi ro.
Người sau phẫu thuật xương khớp vì sao cần dự phòng thuyên tắc phổi?
Phẫu thuật lớn, đặc biệt là phẫu thuật chỉnh hình khớp háng và khớp gối, gây tổn thương mạch máu và đòi hỏi người bệnh phải bất động lâu ngày. Đây là hai yếu tố hàng đầu kích hoạt quá trình đông máu bất thường.
Thuốc tránh thai có làm tăng nguy cơ thuyên tắc phổi không?
Liệu pháp hormone và thuốc tránh thai chứa estrogen có thể làm tăng nhẹ nồng độ các yếu tố đông máu trong huyết tương. Người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc hút thuốc lá cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Có nguyên nhân nào gây thuyên tắc phổi mà không phải do cục máu đông?
Ngoài huyết khối, thuyên tắc phổi có thể do giọt mỡ giải phóng sau gãy xương lớn, thuyên tắc khí do thủ thuật y tế hoặc thuyên tắc nước ối trong sản khoa, dù các trường hợp này ít gặp hơn nhiều.
