Nguy cơ đột quỵ tăng cao khi trời chuyển lạnh và cách phòng tránh

Nguy cơ đột quỵ khi trời lạnh là gì?

Đột quỵ não là tình trạng tổn thương não bộ xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một phần não bị gián đoạn do tắc nghẽn mạch máu não hoặc vỡ mạch máu não. Tế bào não bị thiếu oxy và dưỡng chất sẽ nhanh chóng suy giảm chức năng và bắt đầu hoại tử chỉ sau vài phút nếu không được tái thông dòng máu kịp thời.

Thời tiết lạnh được y học công nhận là một yếu tố kích hoạt ngoại cảnh quan trọng làm gia tăng tỷ lệ mắc đột quỵ. Nhiệt độ môi trường giảm thấp kích thích thụ cảm thể lạnh dưới da, dẫn đến phản ứng co mạch toàn thân để giữ nhiệt, từ đó làm tăng sức cản ngoại biên và khiến huyết áp tăng cao đột ngột. Sự biến thiên áp lực dòng máu kết hợp cùng tình trạng máu cô đặc dễ hình thành huyết khối bít tắc lòng mạch, đe dọa trực tiếp đến tính mạng và để lại nhiều di chứng vận động, ngôn ngữ nghiêm trọng cho người bệnh nếu không được phòng ngừa và xử trí kịp thời.

Cơ chế sinh lý khiến nguy cơ đột quỵ gia tăng khi trời rét

Khi nhiệt độ môi trường giảm thấp, cơ thể phản ứng tự nhiên bằng cách co các mạch máu ngoại biên để hạn chế thất thoát nhiệt. Hiện tượng co mạch này làm tăng sức cản trong lòng mạch, khiến chỉ số huyết áp tăng vọt. Áp lực máu gia tăng đột ngột tạo gánh nặng lớn lên thành mạch não, đặc biệt ở những người vốn đã có tổn thương mạch máu từ trước hoặc mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính.

Bên cạnh đó, thời tiết lạnh làm tăng độ nhớt của máu do cơ thể mất nước qua đường hô hấp nhưng ít cảm thấy khát, dẫn đến tình trạng cô đặc máu. Đồng thời, số lượng tiểu cầu và nồng độ các yếu tố đông máu như fibrinogen có xu hướng tăng trong điều kiện nhiệt độ thấp. Sự kết hợp giữa lòng mạch bị co hẹp, áp lực dòng chảy tăng và máu dễ đông tụ tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành huyết khối, dẫn đến tắc nghẽn mạch máu não gây đột quỵ nhồi máu não hoặc làm nứt vỡ mạch máu gây xuất huyết não.

Nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp biến cố mạch máu não mùa lạnh

Người cao tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do hệ thống điều hòa thân nhiệt suy giảm và mạch máu xơ cứng theo tuổi tác. Khả năng đàn hồi của thành mạch kém khiến huyết áp dễ dao động mạnh trước những thay đổi nhiệt độ đột ngột của môi trường bên ngoài.

Nhóm người có sẵn các bệnh lý nền mạn tính như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, suy tim hoặc rung nhĩ đối mặt với nguy cơ biến cố tim mạch rất cao khi trời trở lạnh. Ở người có mảng xơ vữa động mạch, co thắt mạch do lạnh có thể làm nứt vỡ mảng xơ vữa, kích hoạt tiểu cầu bám dính tạo thành cục máu đông gây bít tắc dòng máu nuôi dưỡng tế bào não.

Những người có thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, ít vận động hoặc thường xuyên làm việc ngoài trời lạnh vào ban đêm và sáng sớm cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Khói thuốc lá làm tổn thương nội mạc mạch máu, trong khi cồn gây giãn mạch ban đầu nhưng sau đó gây co mạch hồi ứng dữ dội, làm tăng áp lực tưới máu não nguy hiểm.

Biện pháp giữ ấm và điều chỉnh thói quen sinh hoạt bảo vệ sức khỏe

Giữ ấm cơ thể là nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong thời tiết giá lạnh. Người dân cần chú ý mặc đủ ấm theo nhiều lớp, đặc biệt giữ ấm các vùng nhạy cảm với nhiệt như đầu, cổ, ngực, bàn tay và bàn chân khi ra khỏi nhà. Tránh ra ngoài trời vào khung giờ nhiệt độ xuống thấp nhất như sáng sớm hoặc đêm muộn.

Thói quen sinh hoạt mỗi sáng cần được điều chỉnh thận trọng. Khi thức dậy, không nên bật dậy ngay khỏi giường mà nên nằm tại chỗ vài phút, thực hiện các động tác vận động nhẹ nhàng để cơ thể và hệ tuần hoàn thích nghi dần với trạng thái hoạt động. Uống một ly nước ấm sau khi thức dậy giúp làm giảm độ quánh của máu sau giấc ngủ dài.

Trong sinh hoạt hàng ngày, cần tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột như bước từ phòng ấm ra ngoài trời lạnh mà không có áo khoác giữ ấm. Khi tắm, nên sử dụng nước ấm trong phòng kín gió, không tắm quá muộn vào ban đêm và không dội nước lạnh trực tiếp lên đầu hay ngực để phòng ngừa phản xạ co mạch toàn thân.

Chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh phòng ngừa tắc nghẽn mạch

Chế độ ăn uống cân bằng đóng vai trò thiết yếu trong việc kiểm soát các chỉ số tim mạch mùa đông. Cần duy trì thói quen uống đủ nước ấm hàng ngày, không đợi đến khi thấy khát mới uống vì cảm giác khát thường giảm trong mùa lạnh, dễ dẫn đến hiện tượng máu cô đặc.

Khẩu phần ăn nên tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa, ngũ cốc nguyên hạt và các loại thực phẩm giàu axit béo omega ba như cá hồi, cá trích. Hạn chế tối đa các món ăn chứa nhiều muối, đồ đóng hộp, thực phẩm chiên rán nhiều mỡ động vật nhằm tránh làm gia tăng huyết áp và tích tụ cholesterol xấu trong máu.

Tuyệt đối kiêng hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia và thuốc lá. Quan niệm uống rượu để làm ấm cơ thể là hoàn toàn sai lầm; chất cồn làm giãn mạch ngoại vi gây cảm giác ấm giả tạo nhưng thực chất làm nhiệt lượng cơ thể tiêu hao nhanh hơn, sau đó gây co mạch phản ứng nguy hiểm cho tim và não bộ.

Tuân thủ điều trị bệnh nền và theo dõi các dấu hiệu cảnh báo sớm

Người có bệnh mạn tính như tăng huyết áp hoặc đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc điều trị hàng ngày do bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh chỉ định. Tuyệt đối không tự ý tăng, giảm liều lượng hoặc ngừng thuốc khi thấy huyết áp tạm thời ổn định, bởi việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây ra cơn tăng huyết áp kịch phát.

Mỗi gia đình có người cao tuổi hoặc người mắc bệnh tim mạch nên trang bị máy đo huyết áp tại nhà để theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ vào buổi sáng và buổi tối. Việc ghi chép lại nhật ký huyết áp giúp bác sĩ có cơ sở điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp theo mùa.

Đồng thời, mọi người cần nắm vững các dấu hiệu cảnh báo sớm của đột quỵ não theo quy tắc FAST: méo miệng hoặc lệch một bên mặt, yếu hoặc liệt tay chân một bên cơ thể, nói khó hoặc phát âm ngọng bất thường. Khi nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào nêu trên, cần lập tức đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng can thiệp đột quỵ gần nhất, tuyệt đối không chần chừ hay áp dụng các phương pháp dân gian chưa được kiểm chứng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa cá nhân. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng, chích máu đầu ngón tay hay cho người có dấu hiệu đột quỵ uống bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Mọi biểu hiện nghi ngờ đột quỵ cần được chuyển ngay đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ để cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Thời tiết chuyển lạnh là yếu tố môi trường làm gia tăng đáng kể nguy cơ đột quỵ, đặc biệt ở người có bệnh lý tim mạch nền. Việc chủ động giữ ấm cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát huyết áp và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa là biện pháp thiết thực giúp bảo vệ sức khỏe hệ tim mạch và thần kinh suốt mùa lạnh.