Bạn có thể đã bị ngộ độc paracetamol nếu xuất hiện các triệu chứng sau

Ngộ độc paracetamol là gì?

Ngộ độc paracetamol là tình trạng nhiễm độc cấp tính xảy ra khi lượng hoạt chất paracetamol đưa vào cơ thể vượt quá khả năng chuyển hóa và giải độc của gan. Hoạt chất này còn có tên gọi quốc tế phổ biến là acetaminophen, hiện diện trong hàng trăm biệt dược giảm đau, hạ sốt dạng đơn chất hoặc phối hợp trên thị trường.

Tình trạng ngộ độc có thể bắt nguồn từ hành vi uống thuốc quá liều có chủ đích hoặc do sơ suất vô ý trong quá trình tự điều trị sốt, đau đầu, viêm xoang và cảm lạnh tại nhà. Điểm đặc biệt nguy hiểm của ngộ độc paracetamol là diễn tiến âm thầm ở giai đoạn đầu, khiến người bệnh chủ quan không đến bệnh viện cho đến khi tế bào gan đã bị hủy hoại nghiêm trọng. Việc hiểu rõ cách nhận biết và nguyên tắc xử trí kịp thời giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ suy gan cấp và tử vong.

Các giai đoạn tiến triển triệu chứng khi bị ngộ độc paracetamol

Biểu hiện ngộ độc paracetamol thường trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp nhau. Trong vòng vài giờ đầu đến một ngày sau khi dùng quá liều, người bệnh có thể xuất hiện buồn nôn, nôn ói, chán ăn, nhợt nhạt và vã mồ hôi. Một số trường hợp thậm chí không biểu hiện bất thường nào khiến người bệnh chủ quan.

Sau giai đoạn ban đầu, các biểu hiện khó chịu ở đường tiêu hóa có thể tạm lắng xuống trong khoảng từ 24 đến 48 giờ tiếp theo. Tuy nhiên, đây là thời điểm tổn thương tế bào gan bắt đầu âm thầm tiến triển, men gan trong máu tăng vọt, người bệnh bắt đầu cảm thấy đau tức hạ sườn phải và giảm lượng nước tiểu mỗi ngày.

Từ ngày thứ ba đến ngày thứ tư sau ngộ độc, hội chứng suy tế bào gan cấp xuất hiện rõ rệt với triệu chứng vàng mắt, vàng da, xuất huyết dưới da, phù nề và rối loạn đông máu. Trường hợp ngộ độc nặng có thể tiến triển đến bệnh não gan, tụt huyết áp, suy thận cấp, rối loạn nhịp tim và đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu hồi sức kịp thời.

Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến quá liều paracetamol

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ngộ độc paracetamol vô ý là do người bệnh sử dụng đồng thời nhiều chế phẩm có cùng hoạt chất paracetamol nhưng mang tên thương mại khác nhau. Nhiều loại thuốc trị cảm cúm, viên sủi hạ sốt, siro giảm đau hoặc gói bột hòa tan đều chứa paracetamol, khiến tổng liều đưa vào cơ thể trong ngày vượt ngưỡng an toàn mà người dùng không hề hay biết.

Bên cạnh đó, việc lặp lại các liều giảm đau quá dày do sốt cao dai dẳng hoặc đau nhức kéo dài cũng là sai lầm phổ biến. Khi nhiệt độ cơ thể chưa hạ ngay, người bệnh tự ý rút ngắn khoảng cách giữa các lần uống, dẫn đến hiện tượng tích lũy hoạt chất trong tuần hoàn và vượt quá khả năng chuyển hóa bình thường của các tế bào gan.

Một số yếu tố cơ địa cũng làm tăng nguy cơ ngộ độc dù ở liều điều trị thông thường. Những người thường xuyên lạm dụng rượu bia, người mắc bệnh gan mạn tính, người suy dinh dưỡng kéo dài hoặc đang dùng một số loại thuốc chống co giật đều có lượng chất chống độc nội sinh trong gan rất thấp, khiến nguy cơ hoại tử gan tăng cao.

Cơ chế phá hủy tế bào gan do độc chất paracetamol

Khi vào cơ thể, phần lớn paracetamol được gan chuyển hóa an toàn qua quá trình liên hợp. Tuy nhiên, một tỷ lệ nhỏ được chuyển đổi thành hợp chất trung gian có độc tính cao là N-acetyl-p-benzoquinone imine, viết tắt là NAPQI. Trong điều kiện bình thường, chất chống oxy hóa glutathione do gan sản xuất sẽ gắn kết và trung hòa hoàn toàn hợp chất độc hại này thành dạng vô hại để đào thải ra ngoài.

Khi xảy ra quá liều, lượng NAPQI sinh ra vượt quá khả năng dự trữ của glutathione trong gan, khiến chất độc này gắn trực tiếp vào các đại phân tử của tế bào gan. Hậu quả là màng tế bào bị phá hủy, ty thể tổn thương nghiêm trọng và dẫn đến hoại tử nhu mô gan diện rộng từ trung tâm tiểu thùy.

Nếu hoại tử tiến triển nhanh chóng, chức năng khử độc, tổng hợp protein huyết tương và tạo các yếu tố đông máu của gan sẽ tê liệt hoàn toàn. Tình trạng này không chỉ gây tổn thương riêng tại mô gan mà còn nhanh chóng dẫn đến toan chuyển hóa máu, suy thận cấp thứ phát và phù não nguy kịch.

Hướng xử trí y tế và thời điểm can thiệp giải độc

Xử trí ngộ độc paracetamol đòi hỏi sự can thiệp y tế khẩn cấp tại bệnh viện có đầy đủ phương tiện hồi sức. Biện pháp điều trị nền tảng là sử dụng chất đối kháng đặc hiệu N-acetylcysteine nhằm phục hồi lượng glutathione nội sinh, hỗ trợ gan trung hòa độc chất NAPQI còn tồn dư và hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương tế bào gan không hồi phục.

Thời gian can thiệp đóng vai trò sống còn đối với kết quả điều trị. Liệu pháp N-acetylcysteine đạt hiệu quả bảo vệ gan cao nhất khi được truyền tĩnh mạch hoặc uống trong vòng 8 giờ đầu sau thời điểm quá liều. Mặc dù thuốc vẫn mang lại lợi ích sau mốc thời gian này, nguy cơ suy gan cấp sẽ tăng lên đáng kể nếu người bệnh đến viện trễ.

Bên cạnh thuốc đối kháng, bác sĩ sẽ thực hiện rửa dạ dày hoặc cho uống than hoạt nếu người bệnh đến sớm trong vòng 1 đến 2 giờ đầu sau khi uống thuốc. Đồng thời, các xét nghiệm nồng độ paracetamol trong huyết tương, men gan AST, ALT, chỉ số đông máu INR và chức năng thận sẽ được theo dõi liên tục để kịp thời điều chỉnh phác đồ hỗ trợ chức năng tạng.

Lưu ý an toàn

Không bao giờ tự ý gây nôn cho người ngộ độc paracetamol tại nhà vì nguy cơ sặc chất nôn vào đường thở rất nguy hiểm. Tuyệt đối không dùng các mẹo dân gian truyền miệng để giải độc gan. Người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất kèm theo tất cả vỉ thuốc, vỏ hộp hoặc đơn thuốc đã dùng để bác sĩ đánh giá chính xác lượng độc chất.

Tóm tắt

Ngộ độc paracetamol là một cấp cứu y khoa nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa hoàn toàn bằng việc dùng thuốc thận trọng. Người bệnh cần luôn đọc kỹ thành phần hoạt chất, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, không phối hợp tùy tiện các thuốc cảm sốt và đến bệnh viện ngay khi có dấu hiệu quá liều.