Ngộ độc oxy liều cao là gì, có nguy hiểm không và phòng ngừa thế nào

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Ngộ độc oxy liều cao là tình trạng nhiễm độc cấp tính hoặc mạn tính xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với nồng độ khí oxy quá lớn hoặc hít thở oxy dưới phân áp cao trong thời gian dài. Mặc dù oxy y tế là liệu pháp cứu mạng trong nhiều tình huống cấp cứu và suy hô hấp, việc cung cấp thừa dưỡng khí lại biến chất khí thiết yếu này thành tác nhân gây hại cho các cơ quan quan trọng.\n\nNhiều người lầm tưởng thở càng nhiều oxy thì cơ thể càng khỏe mạnh, dẫn đến việc tự ý sử dụng bình oxy tại nhà hoặc cài đặt lưu lượng vượt quá chỉ định. Tình trạng ngộ độc oxy không chỉ gây tổn thương biểu mô đường hô hấp mà còn có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn để phòng tránh kịp thời.

Ngộ độc oxy liều cao là gì?

Oxy liệu pháp đóng vai trò sống còn trong việc duy trì phân áp oxy máu động mạch và nuôi dưỡng tế bào ở người bệnh suy giảm chức năng hô hấp. Tuy nhiên, khi phân áp oxy trong phế nang vượt ngưỡng sinh lý bình thường, lượng gốc tự do chứa oxy sinh ra sẽ vượt quá năng lực trung hòa của các enzym chống oxy hóa nội sinh. Hiện tượng mất cân bằng oxy hóa này gây phá hủy cấu trúc protein, lipid màng tế bào và enzym hô hấp. Tùy thuộc vào áp suất môi trường và thời gian phơi nhiễm, ngộ độc oxy liều cao có thể tấn công chủ yếu vào màng phế nang mao mạch tại phổi hoặc gây rối loạn dẫn truyền điện thế thần kinh tại vỏ não. Do đó, kiểm soát chặt chẽ nồng độ oxy là nguyên tắc bất khả ly thân trong mọi chỉ định y khoa.

Mức độ nguy hiểm và các dạng ngộ độc oxy thường gặp

Ngộ độc oxy liều cao tiến triển chủ yếu qua hai thể bệnh chính tùy thuộc vào áp suất và nồng độ khí oxy tiếp xúc. Thể thần kinh trung ương thường xảy ra khi hít thở oxy dưới áp suất cao, điển hình ở thợ lặn biển sâu hoặc người điều trị trong buồng oxy cao áp. Biểu hiện ban đầu gồm co giật cơ mặt, chóng mặt, ù tai, buồn nôn, rối loạn thị giác và nặng nhất là co giật toàn thân kèm mất ý thức đột ngột.\n\nThể phổi xuất hiện khi người bệnh thở oxy nồng độ cao trên 60% liên tục trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày tại các đơn vị hồi sức cấp cứu. Tình trạng này khởi phát với cảm giác rát bỏng sau xương ức, đau ngực tăng lên khi hít sâu, ho khan dai dẳng và khó thở tiến triển. Nếu không giảm nồng độ oxy kịp thời, nhu mô phổi sẽ bị phù nề, xẹp phế nang và suy giảm nghiêm trọng chức năng trao đổi khí.

Nguyên nhân và những đối tượng có nguy cơ cao bị ngộ độc oxy

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến ngộ độc oxy là việc lạm dụng hoặc cài đặt sai thông số oxy liệu pháp trong thời gian kéo dài mà thiếu sự giám sát chuyên môn. Khi lượng oxy hít vào vượt quá khả năng dung nạp của mô, cơ thể sẽ sản sinh ồ ạt các gốc oxy hóa tự do vượt qua hàng rào chống oxy hóa tự nhiên. Các gốc tự do này phá hủy màng tế bào phế nang, làm mất chất hoạt diện surfactant và gây phản ứng viêm cấp tính tại đường dẫn khí.\n\nNhóm đối tượng có nguy cơ cao gồm bệnh nhân thở máy tại khoa hồi sức tích cực, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tự ý tăng lưu lượng thở oxy tại nhà, trẻ sơ sinh non tháng cần hỗ trợ hô hấp và thợ lặn kỹ thuật. Ở bệnh nhân phổi mạn tính, thở oxy liều quá cao còn làm mất phản xạ kích thích thở tự nhiên do ứ trệ khí carbonic, dẫn tới suy hô hấp nặng hơn.

Biện pháp phòng ngừa ngộ độc oxy trong y tế và đời sống

Nguyên tắc then chốt trong phòng ngừa ngộ độc oxy là luôn coi oxy y tế như một loại thuốc điều trị cần có chỉ định cụ thể về liều lượng, nồng độ và thời gian áp dụng. Nhân viên y tế luôn điều chỉnh nồng độ oxy hít vào ở mức thấp nhất đủ để duy trì độ bão hòa oxy máu mao mạch trong ngưỡng mục tiêu an toàn, tránh tâm lý cho thở oxy càng nhiều càng tốt.\n\nĐối với người bệnh được chỉ định thở oxy tại nhà, gia đình tuyệt đối không tự điều chỉnh nút vặn lưu lượng trên bình khí hoặc máy tạo oxy khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Thiết bị đo nồng độ oxy đầu ngón tay cần được trang bị để theo dõi sát diễn biến hô hấp. Với thợ lặn và người tiếp xúc môi trường áp suất cao, việc tính toán thời gian lặn, độ sâu và thành phần hỗn hợp khí thở là bắt buộc để ngăn chặn tai biến thần kinh.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ của nhân viên y tế. Người bệnh đang sử dụng máy tạo oxy hoặc bình oxy nén tại nhà tuyệt đối không tự ý tăng giảm lưu lượng thở. Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào như tức ngực, khó thở gia tăng hay co giật cơ, cần báo ngay cho cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ kịp thời.

Tóm tắt

Ngộ độc oxy liều cao là tai biến y khoa hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh khi oxy liệu pháp được quản lý chặt chẽ như một loại thuốc kê đơn đặc biệt. Người bệnh và thân nhân không tự ý mua bình khí hay điều chỉnh van thở tại nhà. Việc tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ hô hấp và kỹ thuật viên y tế là yếu tố quyết định để liệu pháp oxy phát huy tối đa lợi ích mà không gây hại cho sức khỏe.