Ngộ độc diquat và những hệ lụy sức khỏe nguy hiểm khó lường

Ngộ độc diquat là gì?

Diquat là hóa chất bảo vệ thực vật có tác dụng phá hủy mô thực vật thông qua quá trình sinh ra các gốc tự do oxy hóa mạnh dưới tác động của ánh sáng mặt trời. Khi con người nuốt phải dung dịch diquat, cơ chế oxy hóa khử này lập tức kích hoạt chuỗi phản ứng hủy hoại màng tế bào trong khắp cơ thể. Hóa chất này gây tổn thương ăn mòn trực tiếp lên toàn bộ đường tiêu hóa, đồng thời ngấm nhanh vào máu và phân bố đến các mô đích quan trọng. Khác với paraquat tích tụ nhiều tại mô phổi gây xơ phổi mạn tính, diquat có xu hướng gây tổn thương nặng nề nhất tại thận, hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch. Độc tính của diquat phụ thuộc lớn vào liều lượng tiếp xúc, nồng độ dung dịch và thời gian nạn nhân được tiếp cận cấp cứu y tế.

Con đường phơi nhiễm và cơ chế gây tổn thương của diquat

Phần lớn các ca ngộ độc diquat bắt nguồn từ hành vi uống nhầm do bảo quản bất cẩn trong các chai lọ nước uống hoặc do cố ý tự tử. Bên cạnh đó, người lao động nông nghiệp nếu không mang đồ bảo hộ đạt chuẩn vẫn có nguy cơ phơi nhiễm qua vết thương hở trên da, niêm mạc mắt hoặc hít phải hơi thuốc nồng độ cao trong không gian kín gió.

Sau khi xâm nhập vào tuần hoàn, diquat liên tục tạo ra các phản ứng gốc tự do làm oxy hóa lipid màng tế bào và làm cạn kiệt các chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione. Quá trình này dẫn tới tình trạng hoại tử tế bào hàng loạt ở các cơ quan có lưu lượng máu tưới dồi dào. Tình trạng sụt giảm chức năng tế bào diễn ra ồ ạt, khiến cơ thể nhanh chóng rơi vào trạng thái sốc nhiễm độc và tổn thương đa cơ quan khó hồi phục.

Những tổn thương cấp tính khi cơ thể trúng độc diquat

Tác động sớm nhất của diquat là sự ăn mòn và bỏng rát dữ dội tại khoang miệng, họng, thực quản và dạ dày. Nạn nhân thường xuất hiện triệu chứng đau rát miệng họng, buồn nôn, nôn ra dịch lẫn máu, khó nuốt và đau quặn bụng liên tục. Trong các trường hợp nặng, niêm mạc tiêu hóa bị hoại tử sâu có thể dẫn đến biến chứng thủng thực quản hoặc thủng dạ dày gây viêm trung thất và viêm phúc mạc.

Bên cạnh đường tiêu hóa, thận là cơ quan đích chịu sự tàn phá nặng nề bậc nhất. Diquat được đào thải chủ yếu qua nước tiểu nên gây hoại tử ống thận cấp tính rất nhanh chóng. Bệnh nhân có thể xuất hiện tình trạng thiểu niệu, vô niệu kèm theo tăng ure và creatinin máu chỉ sau 24 đến 48 giờ. Đồng thời, hóa chất này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, biểu hiện qua tình trạng kích thích, co giật, lú lẫn, hôn mê và phù não cấp tính.

Hệ lụy lâu dài và di chứng đối với người sống sót

Đối với những bệnh nhân may mắn vượt qua được giai đoạn nguy kịch ban đầu, quá trình hồi phục thường kéo dài và phải đối mặt với nhiều di chứng sức khỏe phức tạp. Vết thương bỏng hóa chất ở đường tiêu hóa khi lành có xu hướng co rút và tạo thành các dải sẹo xơ hẹp ở thực quản hoặc môn vị. Biến chứng này khiến người bệnh nuốt nghẹn, nôn ói sau ăn và suy dinh dưỡng kéo dài, đòi hỏi phải tiến hành nong thực quản nhiều lần hoặc phẫu thuật tạo hình.

Ngoài ra, tổn thương hoại tử ống thận cấp có thể để lại di chứng suy giảm chức năng thận mạn tính, buộc bệnh nhân phải tuân thủ chế độ theo dõi chuyên khoa thận nhiều tháng sau đó. Tổn thương tế bào thần kinh do thiếu oxy và nhiễm độc cũng có thể để lại các rối loạn vận động, suy giảm trí nhớ hoặc biến đổi tâm lý ở những mức độ khác nhau.

Xử trí ban đầu và các biện pháp can thiệp y tế khẩn cấp

Ngay khi phát hiện nạn nhân uống phải diquat, người hỗ trợ tuyệt đối không được tự ý gây nôn vì hóa chất có tính ăn mòn cao, việc nôn ra sẽ làm tổn thương đường thở và bỏng loét thực quản thêm trầm trọng. Cần rửa sạch vùng da hoặc mắt bị dính thuốc bằng nước sạch liên tục trong ít nhất 15 phút, sau đó đưa ngay nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất kèm theo vỏ chai thuốc để nhân viên y tế nhận diện hoạt chất.

Tại bệnh viện, các bác sĩ sẽ tiến hành rửa dạ dày thận trọng nếu bệnh nhân đến sớm, đồng thời sử dụng các chất hấp phụ như than hoạt tính hoặc đất sét fuller để hạn chế chất độc hấp thu thêm vào máu. Việc hồi sức tích cực, duy trì huyết động, lọc máu hấp phụ loại bỏ độc chất và sử dụng các thuốc chống oxy hóa bảo vệ tế bào sẽ được chỉ định tùy thuộc vào diễn tiến lâm sàng của từng người bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục cộng đồng, hoàn toàn không thay thế cho chẩn đoán hay cấp cứu y khoa chuyên nghiệp. Ngộ độc diquat là tình trạng đe dọa trực tiếp tính mạng từng phút, do đó việc tự ý cho nạn nhân uống nước chanh, lòng trắng trứng hoặc các bài thuốc dân gian tại nhà là cực kỳ nguy hiểm, có thể làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu. Mọi quyết định can thiệp điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa hồi sức cấp cứu và chống độc trực tiếp thực hiện.

Tóm tắt

Ngộ độc diquat là một tai nạn nhiễm độc hóa chất nông nghiệp có độc lực rất mạnh, gây tổn thương đa cơ quan và để lại nhiều hệ lụy nặng nề cho sức khỏe. Sự cẩn trọng trong bảo quản thuốc bảo vệ thực vật cùng khả năng nhận diện và khẩn trương chuyển nạn nhân đến bệnh viện chính là yếu tố then chốt giúp bảo toàn tính mạng người bệnh.