Ngộ độc amphetamin và những điều cần biết để xử trí kịp thời

Ngộ độc amphetamin là gì?

Amphetamin là hợp chất amin tổng hợp có hoạt tính cường giao cảm gián tiếp, kích thích mạnh lên hệ thần kinh trung ương và hệ thống thần kinh thực vật. Trong y khoa, một số dẫn xuất của amphetamin được cấp phép có kiểm soát chặt chẽ để điều trị chứng ngủ rũ hoặc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp ngộ độc trên thực tế liên quan đến các chất dẫn xuất bất hợp pháp như methamphetamine hay MDMA được dùng sai mục đích. Khi xâm nhập vào cơ thể với liều lượng vượt ngưỡng dung nạp, amphetamin kích hoạt giải phóng hàng loạt chất dẫn truyền thần kinh giao cảm, làm mất kiểm soát các chức năng sinh tồn như nhịp tim, huyết áp và thân nhiệt. Ngộ độc amphetamin được xếp vào nhóm cấp cứu nội khoa khẩn trương, đòi hỏi sự can thiệp y tế chuyên sâu để tránh tổn thương đa tạng và tử vong.

Cơ chế tác động và nguyên nhân dẫn đến quá liều amphetamin

Amphetamin là nhóm chất kích thích mạnh mẽ lên hệ thần kinh trung ương thông qua cơ chế kích thích giải phóng ồ ạt và ngăn chặn tái hấp thu các chất dẫn truyền thần kinh bao gồm dopamin, noradrenalin và serotonin. Khi nồng độ các chất này tăng vọt tại các khe synap, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái hưng phấn quá mức của hệ thần kinh giao cảm.

Nguyên nhân ngộ độc thường xuất phát từ việc lạm dụng trái phép các chất kích thích tổng hợp như ma túy đá, thuốc lắc nhằm mục đích giải trí hoặc thức đêm làm việc. Ngoài ra, việc dùng sai chỉ định, tự ý tăng liều các loại thuốc chứa dẫn xuất amphetamin dùng trong điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc chứng ngủ rũ cũng có thể dẫn đến quá liều nguy hiểm. Tình trạng ngộ độc còn dễ trở nên trầm trọng hơn khi người dùng phối hợp amphetamin với rượu bia, cocaine hoặc các thuốc chống trầm cảm.

Biểu hiện thể chất và tâm thần kinh khi ngộ độc amphetamin

Khi nồng độ amphetamin vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể, người bệnh sẽ xuất hiện hàng loạt triệu chứng rầm rộ trên cả phương diện tâm thần kinh và thể chất. Về mặt tâm thần, nạn nhân thường rơi vào trạng thái bồn chồn dữ dội, kích động, lo âu tột độ, mất ngủ hoàn toàn, nói nhiều hoặc xuất hiện ảo giác, hoang tưởng bị hại dẫn đến hành vi hung hãn, mất kiểm soát.

Về mặt thể chất, tác động cường giao cảm làm đồng tử giãn to, mắt nhìn mờ, da nóng bừng và vã mồ hôi đầm đìa. Người bệnh thường cảm thấy đánh trống ngực, đau thắt ngực, khó thở, huyết áp tăng rất cao và mạch đập nhanh dồn dập. Trong các trường hợp ngộ độc nặng, tình trạng tăng trương lực cơ, run rẩy toàn thân, co giật các chi hoặc sốt cao kịch phát có thể xuất hiện và diễn tiến nhanh chóng sang hôn mê sâu.

Các biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng người bệnh

Ngộ độc cấp tính amphetamin tiềm ẩn nhiều biến chứng nội khoa nặng nề có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng. Nguy hiểm hàng đầu là hội chứng tăng thân nhiệt ác tính, khi nhiệt độ cơ thể vọt lên trên 40 độ C gây tổn thương não bộ không hồi phục và kích hoạt đông máu nội mạch rải rác. Trên hệ tim mạch, sự co thắt mạch vành và tăng gánh cơ tim quá mức dễ gây nhồi máu cơ tim cấp, phình bóc tách động mạch chủ, phù phổi cấp hoặc các cơn loạn nhịp thất chết người.

Bên cạnh đó, tình trạng kích động vận động quá mức kết hợp với co giật kéo dài thường gây ra hội chứng tiêu cơ vân cấp tính. Quá trình hủy hoại tế bào cơ giải phóng lượng lớn myoglobin vào tuần hoàn, gây tắc nghẽn ống thận và dẫn đến suy thận cấp vô niệu. Người bệnh còn có nguy cơ đột quỵ xuất huyết não do huyết áp tăng vọt hoặc suy đa cơ quan do rối loạn chuyển hóa nặng nề.

Nguyên tắc sơ cứu ban đầu và can thiệp y tế khẩn cấp

Khi phát hiện người có dấu hiệu ngộ độc amphetamin, nguyên tắc quan trọng nhất là bảo đảm an toàn cho nạn nhân và nhanh chóng gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến khoa hồi sức cấp cứu gần nhất. Trong lúc chờ đợi, cần đưa người bệnh vào môi trường yên tĩnh, giảm ánh sáng và tiếng ồn để tránh kích thích tâm thần; nới lỏng quần áo và chườm mát nếu người bệnh sốt cao.

Tại bệnh viện, do không có kháng huyết thanh đặc hiệu, chiến lược điều trị tập trung vào ổn định hô hấp, tuần hoàn và kiểm soát triệu chứng. Các bác sĩ thường sử dụng nhóm thuốc an thần benzodiazepin đường tĩnh mạch để cắt cơn kích động, kiểm soát co giật và hạ huyết áp. Đồng thời, bệnh nhân được bù dịch tích cực để dự phòng suy thận do tiêu cơ vân, hạ sốt tích cực bằng các biện pháp cơ học và theo dõi điện tim liên tục để xử trí kịp thời các rối loạn nhịp tim.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về ngộ độc amphetamin chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức phòng ngừa và nhận thức y tế cộng đồng. Tuyệt đối không tự ý cho người nghi ngộ độc uống các loại thuốc dân gian, nước chanh, trà đậm hay cố gắng gây nôn khi nạn nhân đang lơ mơ hoặc co giật vì rất dễ gây sặc vào đường thở. Mọi can thiệp hạ nhiệt, truyền dịch hay dùng thuốc cắt cơn kích động bắt buộc phải do nhân viên y tế thực hiện tại bệnh viện có trang thiết bị hồi sức.

Tóm tắt

Ngộ độc amphetamin là biến cố ngộ độc cấp tính đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Việc nhận biết sớm các biểu hiện kích thích thần kinh và tim mạch quá mức giúp người nhà đưa nạn nhân đến cơ sở y tế trong thời gian vàng. Tuyệt đối không tự xử trí tại nhà để đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh.