Nghiệm pháp tăng đường huyết là gì và ai cần thực hiện?

Nghiệm pháp tăng đường huyết là gì?

Nghiệm pháp tăng đường huyết là xét nghiệm đo lường khả năng chuyển hóa carbohydrate của cơ thể thông qua việc nạp một lượng glucose chuẩn hóa bằng đường uống và kiểm tra nồng độ đường huyết ở các mốc thời gian xác định. Thông thường, sau khi ăn, hệ thống nội tiết mà chủ đạo là hormone insulin từ tuyến tụy sẽ điều hòa lượng đường trong máu về mức cân bằng sinh lý.

Khi cơ thể xuất hiện tình trạng kháng insulin hoặc giảm tiết insulin, đường huyết sau khi nạp vào sẽ tăng cao và hạ rất chậm. Nghiệm pháp này cho phép bác sĩ phát hiện các bất thường về chuyển hóa ngay từ giai đoạn sớm, khi mà xét nghiệm đường huyết lúc đói đơn thuần chưa thể hiện rõ tổn thương. Phương pháp này có độ tin cậy cao và được áp dụng rộng rãi tại các bệnh viện, phòng khám chuyên khoa nội tiết và sản khoa trên toàn quốc.

Mục đích và cơ chế sinh lý của nghiệm pháp dung nạp glucose

Nghiệm pháp tăng đường huyết, hay nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, được thực hiện để đánh giá tốc độ cơ thể dọn sạch đường khỏi máu sau khi tiếp nhận một lượng carbohydrate chuẩn hóa. Khi một người khỏe mạnh uống dung dịch đường, tuyến tụy sẽ tiết hormone insulin để chuyển glucose từ máu vào tế bào làm năng lượng hoặc dự trữ tại gan, đưa nồng độ đường huyết về mức ổn định ban đầu.

Ở những người bị đề kháng insulin hoặc suy giảm chức năng tế bào beta của tuyến tụy, quá trình vận chuyển đường này diễn ra chậm chạp và kém hiệu quả. Hậu quả là nồng độ glucose trong máu duy trì ở mức cao kéo dài sau khi uống nước đường. Phương pháp này có giá trị lâm sàng cao hơn xét nghiệm đường huyết lúc đói thông thường, giúp nhận diện sớm các tình trạng rối loạn dung nạp glucose, tiền đái tháo đường và đái tháo đường thực sự ngay cả khi đường huyết lúc đói vẫn nằm trong giới hạn bình thường.

Những đối tượng cần thực hiện nghiệm pháp tăng đường huyết

Đối tượng phổ biến nhất được chỉ định làm nghiệm pháp là phụ nữ mang thai ở tuần thứ 24 đến 28 nhằm tầm soát đái tháo đường thai kỳ. Bệnh lý này nếu không phát hiện kịp thời có thể dẫn đến nguy cơ tiền sản giật, thai to, đa ối hoặc hạ đường huyết sơ sinh. Những thai phụ có yếu tố nguy cơ cao như thừa cân, béo phì, từng sinh con nặng trên 4 kg hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường có thể được chỉ định xét nghiệm ngay trong ba tháng đầu thai kỳ.

Bên cạnh phụ nữ mang thai, bác sĩ chuyên khoa nội tiết còn chỉ định nghiệm pháp cho những người có đường huyết lúc đói ở mức ranh giới từ 5,6 đến 6,9 mmol/l để xác định tiền đái tháo đường. Người mắc hội chứng buồng trứng đa nang, người có hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc có dấu hiệu gai đen trên da cũng là nhóm đối tượng cần được đánh giá khả năng dung nạp glucose định kỳ.

Quy trình chuẩn bị và các bước tiến hành xét nghiệm

Trước khi tiến hành xét nghiệm ít nhất 3 ngày, người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống bình thường, đảm bảo lượng carbohydrate tối thiểu 150 gram mỗi ngày và không kiêng khem quá mức để tránh kết quả âm tính giả. Cần ngừng các hoạt động thể lực gắng sức trước ngày lấy mẫu. Người bệnh phải nhịn ăn từ 8 đến 12 tiếng qua đêm, chỉ được uống nước lọc và không sử dụng các chất kích thích như cà phê, trà hay thuốc lá.

Vào buổi sáng ngày làm xét nghiệm, kỹ thuật viên y tế sẽ lấy mẫu máu tĩnh mạch đầu tiên để đo nồng độ đường huyết lúc đói. Tiếp theo, người bệnh uống một lượng dung dịch chứa 75 gram glucose khan hòa tan trong khoảng 250 đến 300 ml nước lọc, uống từ từ trong vòng 5 phút. Sau đó, mẫu máu tĩnh mạch tiếp theo sẽ được thu thập tại các mốc thời gian 1 giờ và 2 giờ tính từ thời điểm bắt đầu uống nước đường. Trong suốt 2 tiếng chờ đợi, người bệnh cần ngồi nghỉ ngơi tại chỗ, không ăn uống thêm bất cứ thứ gì khác.

Cách đọc kết quả xét nghiệm và các mốc chỉ số quan trọng

Sau khi có kết quả định lượng glucose máu tĩnh mạch tại các thời điểm, bác sĩ sẽ đối chiếu với bảng giá trị tham chiếu chuẩn để đưa ra kết luận. Đối với người không mang thai, nếu đường huyết sau 2 giờ dưới 7,8 mmol/l được xem là bình thường; từ 7,8 đến 11,0 mmol/l phản ánh tình trạng rối loạn dung nạp glucose hay tiền đái tháo đường; nếu từ 11,1 mmol/l trở lên thì được chẩn đoán mắc đái tháo đường.

Đối với phụ nữ mang thai làm nghiệm pháp 75 gram glucose 3 mẫu, tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ thường dựa theo hướng dẫn của Bộ Y tế và Hiệp hội Đái tháo đường Quốc tế. Nếu có từ 1 mẫu máu trở lên chạm hoặc vượt các ngưỡng: lúc đói từ 5,1 mmol/l trở lên, sau 1 giờ từ 10,0 mmol/l trở lên, sau 2 giờ từ 8,5 mmol/l trở lên, thai phụ sẽ được chẩn đoán mắc đái tháo đường thai kỳ và cần có phác đồ chăm sóc chuyên biệt.

Lưu ý an toàn

Thông tin về các chỉ số đường huyết chỉ mang tính chất tham khảo tổng quan và không thay thế cho chẩn đoán y khoa từ bác sĩ chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý mua que thử hay tự thực hiện nghiệm pháp tại nhà bằng các loại đường ăn thông thường. Trong quá trình làm nghiệm pháp tại cơ sở y tế, nếu xuất hiện cảm giác nôn nao dữ dội, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu, cần thông báo ngay cho điều dưỡng để được xử trí kịp thời. Người bệnh cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi ngừng bất kỳ loại thuốc định kỳ nào trước ngày làm xét nghiệm.

Tóm tắt

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống là xét nghiệm sinh hóa thiết yếu trong chẩn đoán sớm đái tháo đường và đái tháo đường thai kỳ. Việc tuân thủ đúng quy trình nhịn ăn, nghỉ ngơi hợp lý và thực hiện xét nghiệm tại cơ sở y tế uy tín sẽ đảm bảo tính chính xác của kết quả, giúp bác sĩ đưa ra định hướng quản lý đường huyết kịp thời.