Nên làm gì khi trẻ em bị quai bị để chăm sóc an toàn tại nhà?

Trẻ em bị quai bị là gì?

Bệnh quai bị, hay còn gọi là viêm tuyến mang tai dịch tễ, là tình trạng nhiễm trùng cấp tính do Paramyxovirus gây ra. Bệnh đặc trưng bởi sự sưng to, đau tức ở một hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai, làm biến dạng khuôn mặt của trẻ ở góc hàm. Trẻ em từ hai đến mười hai tuổi là đối tượng dễ mắc bệnh nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thường xuyên sinh hoạt tập trung tại nhà trẻ, trường học.

Virus quai bị xâm nhập qua niêm mạc mũi họng, sau đó nhân lên tại các mô bạch huyết và lan đến các tuyến nước bọt cũng như một số cơ quan khác trong cơ thể. Ngoài biểu hiện sưng hàm, trẻ thường có các triệu chứng ban đầu giống cảm cúm như mệt mỏi, chán ăn, đau cơ và sốt nhẹ. Mặc dù bệnh phần lớn tự giới hạn và khỏi dần sau khoảng bảy đến mười ngày, việc chăm sóc không đúng cách hoặc chủ quan bỏ qua các dấu hiệu bất thường có thể dẫn đến nhiều hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng cho trẻ nhỏ.

Biện pháp giảm đau hạ sốt và chăm sóc tại chỗ vùng mang tai

Khi trẻ em bị quai bị, triệu chứng nổi bật nhất là sưng đau một hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai kèm theo sốt và mệt mỏi. Để giúp trẻ dễ chịu hơn, phụ huynh có thể dùng khăn mềm nhúng nước ấm hoặc bọc một túi đá lạnh vào khăn sạch rồi chườm nhẹ nhàng lên vùng góc hàm bị sưng trong khoảng mười đến mười lăm phút mỗi lần. Biện pháp này giúp xoa dịu cảm giác căng tức và đau rát cục bộ hiệu quả.

Đối với tình trạng sốt cao hoặc quấy khóc do đau, cha mẹ có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để cho trẻ dùng thuốc giảm đau hạ sốt đơn thuần như paracetamol theo đúng cân nặng của trẻ. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ sử dụng aspirin hoặc các loại thuốc kháng viêm không steroid khi chưa có chỉ định từ nhân viên y tế vì nguy cơ tác dụng phụ nguy hiểm. Hãy khuyến khích trẻ nghỉ ngơi tại giường, hạn chế vận động chạy nhảy nhằm tránh làm căng cơ vùng cổ và tạo điều kiện cho cơ thể nhanh hồi phục.

Chế độ dinh dưỡng và lựa chọn thức ăn lỏng mềm dễ nuốt

Vùng hàm sưng đau khiến trẻ gặp nhiều khó khăn trong việc há miệng, nhai và nuốt thức ăn. Vì vậy, chế độ dinh dưỡng trong giai đoạn này cần ưu tiên các món ăn dạng lỏng, mềm, dễ nuốt nhưng vẫn đảm bảo giàu dưỡng chất như cháo loãng nấu thịt băm, súp gà xé nhỏ hoặc canh hầm rau củ nhuyễn. Thức ăn nên được để ở nhiệt độ ấm vừa phải, tránh ăn quá nóng vì có thể kích thích niêm mạc miệng gây đau đớn cho trẻ.

Phụ huynh cần đặc biệt tránh cho trẻ ăn hoặc uống các thực phẩm có vị chua như cam, chanh, bưởi, me hay các món có gia vị cay nồng. Các chất chua kích thích tuyến nước bọt tăng cường tiết nước bọt mạnh mẽ, dẫn đến cơn đau nhói dữ dội tại tuyến mang tai đang bị viêm tắc. Ngoài ra, việc bổ sung đầy đủ nước lọc, nước canh luộc hoặc dung dịch bù điện giải nếu trẻ sốt nhiều là cực kỳ quan trọng để ngăn ngừa tình trạng mất nước và giúp cơ thể đào thải độc tố dễ dàng hơn.

Cách ly và thực hiện vệ sinh phòng ngừa lây lan mầm bệnh

Virus quai bị lây truyền trực tiếp qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thông qua các bề mặt nhiễm dịch tiết hầu họng. Do đó, ngay khi phát hiện trẻ em bị quai bị, cha mẹ cần sắp xếp cho trẻ nghỉ ngơi trong một phòng riêng thông thoáng, hạn chế tiếp xúc gần với những người khác, đặc biệt là các bạn nhỏ chưa được tiêm vắc xin phòng bệnh hoặc phụ nữ đang mang thai.

Trẻ cần được bố trí bộ đồ dùng cá nhân riêng biệt bao gồm cốc uống nước, bát đũa, khăn mặt và bàn chải đánh răng. Các vật dụng này cần được rửa sạch bằng xà phòng và tráng nước sôi sau mỗi lần sử dụng. Hướng dẫn trẻ che miệng bằng khăn giấy khi ho hoặc hắt hơi, sau đó vứt khăn vào thùng rác kín và rửa tay kỹ bằng xà phòng dưới vòi nước chảy. Phụ huynh khi trực tiếp chăm sóc trẻ nên đeo khẩu trang y tế và sát khuẩn tay thường xuyên để tránh lây nhiễm chéo cho các thành viên khác trong gia đình.

Theo dõi phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo biến chứng nguy hiểm

Mặc dù phần lớn các ca bệnh quai bị ở trẻ em diễn tiến lành tính và hồi phục sau một đến hai tuần, virus vẫn có thể xâm nhập gây tổn thương các cơ quan khác. Cha mẹ cần theo dõi sát sao biểu hiện của trẻ hàng ngày để kịp thời đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa nhi nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm.

Những biểu hiện bất thường cần được thăm khám khẩn cấp bao gồm sốt cao liên tục không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường, đau đầu dữ dội, nôn mửa nhiều lần, cổ gượng cứng, lừ đừ li bì hoặc co giật; đây có thể là dấu hiệu gợi ý viêm màng não do virus quai bị. Đối với các bé trai bước vào độ tuổi tiền dậy thì hoặc dậy thì, nếu trẻ kêu đau tức, sưng to một bên tinh hoàn kèm sốt tái phát, cần đến bệnh viện ngay để được bác sĩ đánh giá nguy cơ viêm tinh hoàn. Tương tự, nếu trẻ đau quặn vùng bụng trên dữ dội kèm buồn nôn, cần đề phòng biến chứng viêm tụy cấp.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng y khoa như đắp lá cây, bôi vôi, dán hạt gấc hay mực tàu lên vùng tuyến mang tai đang bị sưng của trẻ. Những phương pháp dân gian này dễ gây kích ứng, bỏng rát da hoặc dẫn đến nhiễm trùng da và mô bào sâu rất nguy hiểm. Không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc chống viêm nhóm steroid hay thay đổi liều lượng thuốc giảm đau của trẻ mà không có hướng dẫn từ bác sĩ nhi khoa. Mọi dấu hiệu bất thường về thần kinh hoặc đau tinh hoàn cần được thăm khám y tế ngay lập tức.

Tóm tắt

Quai bị ở trẻ nhỏ thường có thể tự thuyên giảm nếu được theo dõi và chăm sóc đúng cách. Cha mẹ cần kiên nhẫn hỗ trợ trẻ nghỉ ngơi, duy trì dinh dưỡng mềm và theo dõi sát thân nhiệt. Việc chủ động tiêm ngừa vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella sau này vẫn là lá chắn an toàn và bền vững nhất để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ tái nhiễm hoặc lây lan mầm bệnh trong cộng đồng.