Mắt vàng là bệnh gì và những nguyên nhân phổ biến
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người bất ngờ nhận thấy tròng trắng của mắt dần đổi màu sang vàng nhạt hoặc vàng sẫm khi soi gương. Đây không đơn thuần là vấn đề về nhãn khoa mà phần lớn xuất phát từ sự rối loạn chuyển hóa sắc tố mật bên trong cơ thể.
Hiểu rõ mắt vàng là bệnh gì, cơ chế hình thành cũng như các nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn liên quan đến gan, mật hay huyết học sẽ giúp người bệnh chủ động đi khám sớm và có hướng xử trí y khoa đúng đắn.
Mắt vàng là bệnh gì?
Vàng củng mạc hay dân gian thường gọi là mắt vàng, là hiện tượng tròng trắng của mắt chuyển sang sắc vàng do nồng độ bilirubin trong huyết thanh tăng cao vượt mức bình thường. Bilirubin là sắc tố mật màu vàng cam được tạo ra từ quá trình thoái giáng tự nhiên của hemoglobin có trong các tế bào hồng cầu già.
Củng mạc mắt là mô chứa hàm lượng sợi elastin rất cao, vốn có ái lực đặc biệt mạnh với bilirubin. Do đó, củng mạc thường là nơi đầu tiên biểu hiện màu vàng rõ rệt ngay cả trước khi sắc vàng xuất hiện trên da toàn thân. Tình trạng này không phải là một bệnh độc lập mà là triệu chứng cảnh báo của nhiều bệnh lý nội khoa khác nhau.
Bệnh lý gan gây suy giảm chuyển hóa bilirubin
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm tiếp nhận, chuyển hóa bilirubin tự do thành bilirubin liên hợp và bài tiết vào dịch mật. Khi tế bào gan bị tổn thương do virus viêm gan B, viêm gan C, viêm gan do rượu, nhiễm độc hóa chất hoặc xơ gan, khả năng xử lý sắc tố mật bị suy giảm nghiêm trọng.
Lượng bilirubin không được đào thải ứ đọng lại trong máu và phân tán đến các mô liên kết giàu elastin như củng mạc mắt, làm tròng trắng ngả sang màu vàng. Bệnh nhân suy giảm chức năng gan thường có thêm các dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn, sụt cân và tức nhẹ vùng hạ sườn phải.
Bệnh lý tắc nghẽn đường mật và ứ mật
Sau khi rời khỏi gan, dịch mật chứa bilirubin sẽ chảy qua hệ thống ống dẫn mật xuống túi mật và ruột non. Khi đường dẫn mật bị tắc nghẽn bởi sỏi túi mật, sỏi ống mật chủ, u đường mật hoặc u đầu tụy, dịch mật không thể lưu thông bình thường mà trào ngược vào máu.
Tình trạng này khiến nồng độ bilirubin liên hợp tăng vọt, dẫn đến hiện tượng vàng mắt xuất hiện nhanh kèm theo ngứa da dữ dội. Dấu hiệu đặc trưng khác của tắc mật bao gồm nước tiểu chuyển màu sẫm như nước trà đặc và phân nhạt màu hoặc bạc trắng như phân cò do thiếu sắc tố mật xuống ruột.
Rối loạn huyết học và bệnh tan máu
Hồng cầu bình thường có tuổi thọ khoảng một trăm hai mươi ngày trước khi bị phá hủy tại lách và tủy xương để giải phóng bilirubin tự do. Trong các bệnh lý huyết tán như thiếu máu tán huyết tự miễn, bệnh hồng cầu hình liềm hoặc bệnh Thalassemia, tốc độ phá hủy hồng cầu tăng nhanh đột ngột.
Khối lượng lớn hồng cầu vỡ giải phóng lượng bilirubin tự do vượt quá khả năng tiếp nhận và xử lý của gan, dẫn đến mắt và da bị vàng. Bệnh nhân mắc hội chứng tan máu thường đi kèm biểu hiện da xanh xao, chóng mặt, tim đập nhanh và cảm giác khó thở khi gắng sức.
Các bước xử trí đúng khi phát hiện tròng mắt ngả vàng
Khi phát hiện củng mạc mắt đổi màu, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa, gan mật hoặc huyết học để được đánh giá cẩn thận. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm sinh hóa máu, kiểm tra men gan, định lượng bilirubin từng phần và thực hiện siêu âm bụng tổng quát.
Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng hoặc lạm dụng thực phẩm chức năng khi chưa rõ chẩn đoán, bởi việc này có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và trì hoãn thời gian điều trị các bệnh lý nguy hiểm.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên nghiệp. Người có dấu hiệu vàng mắt tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc nam, thuốc bắc hoặc tự điều chỉnh đơn thuốc đang dùng. Cần đến bệnh viện để bác sĩ thăm khám và chỉ định xét nghiệm xác định nguyên nhân.
Tóm tắt
Tròng mắt ngả vàng là tín hiệu cảnh báo quan trọng liên quan đến quá trình chuyển hóa sắc tố mật hoặc chức năng gan mật và huyết học. Việc thăm khám sớm tại cơ sở y tế giúp xác định chính xác bệnh lý căn nguyên, từ đó có phác đồ can thiệp phù hợp và ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm. Người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan hoặc tự ý dùng thuốc khi phát hiện dấu hiệu này.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tròng mắt bị vàng có nguy hiểm không?
Tròng mắt vàng có thể là dấu hiệu cảnh báo suy giảm chức năng gan, tắc mật hoặc tan máu. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, do đó người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám để được chẩn đoán chính xác.
Cần làm xét nghiệm gì khi phát hiện mắt vàng?
Bệnh nhân cần được xét nghiệm nồng độ bilirubin toàn phần, men gan AST và ALT, siêu âm ổ bụng hoặc chụp cộng hưởng từ hệ mật tụy theo chỉ định chuyên khoa của bác sĩ để tìm nguyên nhân.
Ăn nhiều cà rốt hoặc đu đủ có làm vàng mắt không?
Hiện tượng ăn nhiều thực phẩm giàu caroten như cà rốt hay bí đỏ chỉ làm vàng da lòng bàn tay, bàn chân mà không gây vàng tròng trắng mắt. Mắt vàng thực sự luôn xuất phát từ tăng bilirubin trong máu.
Dùng thuốc nhỏ mắt có làm hết vàng tròng trắng không?
Mắt vàng do tích tụ sắc tố bilirubin chỉ cải thiện khi bệnh lý gốc ở gan, đường mật hoặc máu được điều trị hiệu quả. Việc nhỏ nước muối hay thuốc nhỏ mắt thông thường không thể làm hết vàng mắt.
Khi nào người bị vàng mắt cần đi cấp cứu ngay?
Khi xuất hiện vàng mắt kèm theo sốt cao, đau tức hạ sườn phải dữ dội, nước tiểu sẫm màu như nước vối, phân bạc màu, nôn mửa hoặc lú lẫn, người bệnh cần đến phòng cấp cứu ngay lập tức.
