Mất ngủ giả parasomnias là gì, biểu hiện và cách xử trí

Mất ngủ giả parasomnias là gì?

Thuật ngữ mất ngủ giả parasomnias bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, phản ánh các hiện tượng bất thường đi kèm với giấc ngủ thay vì tình trạng mất ngủ đơn thuần hay ngủ quá nhiều. Điểm đặc trưng của nhóm rối loạn này là sự giao thoa không hoàn chỉnh giữa các trạng thái ý thức: một phần của não bộ vẫn đang chìm trong giấc ngủ trong khi các trung tâm điều khiển vận động lại bị kích hoạt như khi thức. Người mắc chứng mất ngủ giả thường không nhận thức được đầy đủ môi trường xung quanh và phần lớn không có ký ức gì về sự việc sau khi tỉnh táo hoàn toàn. Tình trạng này có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, phổ biến hơn ở trẻ em và thường thuyên giảm dần khi hệ thần kinh trưởng thành, nhưng cũng có thể khởi phát hoặc dai dẳng ở người trưởng thành do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Các dạng mất ngủ giả thường gặp trong giấc ngủ

Mất ngủ giả thường được phân loại dựa theo các giai đoạn giấc ngủ cụ thể bao gồm rối loạn trong giấc ngủ NREM và rối loạn trong giấc ngủ REM. Rối loạn thuộc giai đoạn NREM thường xảy ra vào nửa đầu đêm, phổ biến nhất là mộng du, chứng hoảng sợ ban đêm và thức dậy trong trạng thái lú lẫn. Khi gặp các tình trạng này, người bệnh thường khó thức tỉnh hoàn toàn và hầu như không nhớ lại những gì đã xảy ra vào sáng hôm sau.

Ngược lại, rối loạn hành vi giấc ngủ REM thường xuất hiện vào nửa sau của đêm, thời điểm các giấc mơ diễn ra sống động. Bình thường cơ thể sẽ tạm thời ức chế vận động cơ bắp trong pha REM để ngăn việc diễn lại giấc mơ. Khi cơ chế bảo vệ này bị gián đoạn, người bệnh có thể nói mớ, vung tay chân, đấm đá hoặc la hét dữ dội theo nội dung giấc mơ, dễ dẫn đến nguy cơ tự gây thương tích cho bản thân hoặc bạn cùng giường.

Những yếu tố thúc đẩy hiện tượng mất ngủ giả xuất hiện

Cơ chế phát sinh mất ngủ giả liên quan mật thiết đến sự kích thích bất thường của vỏ não trong lúc các vùng thần kinh kiểm soát vận động vẫn chưa chuyển hẳn sang trạng thái thức giấc hoàn chỉnh. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài, lịch trình thức ngủ thất thường và căng thẳng tâm lý mạn tính là những yếu tố kích hoạt hàng đầu khiến tần suất các cơn rối loạn gia tăng rõ rệt.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất kích thích như rượu bia, caffeine, thuốc lá hoặc đột ngột thay đổi các thuốc an thần cũng có thể làm gián đoạn chu kỳ ngủ tự nhiên. Những bệnh lý kèm theo như hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, hội chứng chân không yên, trào ngược dạ dày thực quản hoặc các cơn sốt cao ở trẻ nhỏ cũng là nguyên nhân thường gặp thúc đẩy sự xuất hiện của mất ngủ giả.

Biện pháp can thiệp và tạo môi trường ngủ an toàn

Mục tiêu quan trọng nhất trong quản lý mất ngủ giả là bảo vệ người bệnh khỏi các nguy cơ chấn thương thể chất trong lúc ngủ vô thức. Gia đình cần dọn dẹp các vật sắc nhọn, dây điện hoặc đồ đạc dễ vỡ ra khỏi phòng ngủ, lắp đặt chốt khóa an toàn ở cửa sổ và cửa ra vào. Nếu người bệnh thường xuyên mộng du hoặc ngã khỏi giường, việc đặt nệm sát sàn nhà hoặc sử dụng thanh chắn giường là giải pháp rất cần thiết.

Thiết lập thói quen vệ sinh giấc ngủ khoa học là phương pháp nền tảng mang lại hiệu quả bền vững. Người bệnh nên duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ và tạo không gian yên tĩnh, tối và thoáng mát. Các kỹ thuật thư giãn như thở sâu, thiền định hoặc nghe nhạc êm dịu giúp giải tỏa căng thẳng thần kinh trước khi chìm vào giấc ngủ.

Hướng xử trí y khoa chuyên sâu khi mất ngủ giả kéo dài

Khi các biện pháp điều chỉnh sinh hoạt và cải thiện vệ sinh giấc ngủ không đem lại hiệu quả mong muốn, người bệnh cần được thăm khám tại các chuyên khoa thần kinh hoặc trung tâm y học giấc ngủ. Bác sĩ có thể chỉ định đo đa ký giấc ngủ để ghi lại hoạt động điện não đồ, nhịp thở và cử động cơ bắp nhằm phân biệt chính xác với các cơn động kinh ban đêm.

Trong một số trường hợp cụ thể, liệu pháp tâm lý hành vi hoặc kỹ thuật đánh thức có kế hoạch trước giờ thường xảy ra cơn có thể được áp dụng. Việc sử dụng thuốc hỗ trợ chỉ được bác sĩ cân nhắc khi các hành vi ban đêm có nguy cơ cao gây thương tích hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc an thần vì việc dùng sai thuốc có thể khiến tình trạng rối loạn giấc ngủ trở nên phức tạp hơn.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về mất ngủ giả chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y học thường thức, không thay thế cho quy trình chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý sử dụng các loại thuốc ngủ, thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc tự điều chỉnh đơn thuốc của bác sĩ. Khi các hành vi ban đêm có xu hướng bạo lực hoặc đe dọa an toàn thể chất, người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện để được đánh giá cẩn thận.

Tóm tắt

Mất ngủ giả là nhóm rối loạn giấc ngủ phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được nhận diện sớm và can thiệp đúng cách. Việc tạo dựng môi trường phòng ngủ an toàn kết hợp duy trì lịch sinh hoạt điều độ đóng vai trò nền tảng. Khi các cơn rối loạn xảy ra thường xuyên hoặc có nguy cơ gây chấn thương, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác.