Mất khứu giác do những nguyên nhân nào gây ra?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Mất khứu giác là hiện tượng suy giảm hoặc mất hẳn khả năng nhận biết và phân biệt các mùi hương trong môi trường xung quanh. Tình trạng này không chỉ làm giảm hứng thú ăn uống do ảnh hưởng trực tiếp đến sự cảm nhận hương vị, mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi người bệnh không phát hiện được mùi khói, khí gas rò rỉ hay thực phẩm ôi thiu.
Trong phần lớn trường hợp, mất mùi xuất hiện sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên như cảm lạnh, cúm hoặc viêm mũi xoang làm phù nề niêm mạc mũi. Tuy nhiên, tình trạng này cũng có thể bắt nguồn từ các khối u chèn ép, chấn thương đầu hoặc bệnh lý thoái hóa thần kinh trung ương. Việc xác định căn nguyên cụ thể đóng vai trò then chốt trong việc định hướng phục hồi và điều trị.
Nguyên nhân mất khứu giác là gì?
Khứu giác là một trong năm giác quan cơ bản, hoạt động nhờ hệ thống thụ thể cảm nhận mùi nằm ở vòm niêm mạc khoang mũi trên, truyền tín hiệu qua dây thần kinh khứu giác về vỏ não. Rối loạn khứu giác có thể biểu hiện dưới nhiều mức độ khác nhau, từ giảm một phần khả năng ngửi đến mất hoàn toàn cảm nhận mùi, hoặc nhận biết sai lệch mùi hương. Hiện tượng này thường được phân loại thành hai nhóm cơ chế chính gồm tắc nghẽn dẫn truyền không khí đến khe khứu và tổn thương hệ thống thần kinh cảm nhận. Trong khi tắc nghẽn dẫn truyền thường có tiên lượng phục hồi tốt sau khi giải quyết tình trạng viêm hay dị vật, các tổn thương thần kinh cảm giác lại đòi hỏi quá trình theo dõi chuyên sâu và phức tạp hơn. Việc hiểu rõ bản chất của từng cơ chế giúp người bệnh chủ động theo dõi diễn biến và tìm đến đúng chuyên khoa khi triệu chứng kéo dài.
Nhiễm trùng đường hô hấp trên và viêm mũi xoang
Các bệnh lý viêm nhiễm đường hô hấp trên là nhóm nguyên nhân phổ biến hàng đầu dẫn đến mất mùi tạm thời hoặc kéo dài. Khi mắc cảm cúm, viêm mũi dị ứng cấp tính hoặc viêm xoang mạn tính, niêm mạc lót trong các hốc mũi bị sưng phù, xung huyết và tăng tiết dịch nhầy đặc quánh. Lớp dịch và mô viêm này tạo thành rào cản vật lý ngăn không cho các phân tử mùi trong không khí tiếp cận đến các tế bào thụ cảm ở trần ổ mũi. Bên cạnh cơ chế bít tắc cơ học, một số loại virus gây nhiễm trùng hô hấp còn có khả năng tấn công trực tiếp vào các tế bào nâng đỡ hoặc tế bào thần kinh thụ cảm khứu giác, gây tổn thương cấu trúc tạm thời. Ở nhiều người bệnh, khứu giác sẽ dần hồi phục khi hiện tượng viêm nhiễm thoái lui và niêm mạc mũi trở lại trạng thái thông thoáng. Dẫu vậy, nếu tình trạng viêm xoang chuyển sang giai đoạn mạn tính hoặc tái phát liên tục mà không được xử lý dứt điểm, khứu giác có thể bị tổn hại lâu dài.
Các yếu tố gây tắc nghẽn cơ học đường thở
Bên cạnh hiện tượng phù nề do viêm, sự xuất hiện của các cấu trúc bất thường trong khoang mũi cũng có thể cản trở luồng khí mang phân tử mùi đi lên khe khứu. Điển hình nhất là tình trạng polyp mũi, vốn là những khối u lành tính hình thành từ niêm mạc mũi xoang bị thoái hóa sau thời gian dài viêm nhiễm. Khi các khối polyp phát triển kích thước lớn, chúng sẽ lấp kín khe mũi trên, khiến người bệnh nghẹt mũi liên tục và mất cảm nhận mùi hương một cách từ từ. Ngoài ra, các dị tật giải phẫu như vẹo vách ngăn mũi mức độ nặng, phì đại cuốn mũi hoặc dị vật vô tình lọt vào mũi cũng là những yếu tố gây tắc nghẽn đáng kể. Ở những trường hợp tắc nghẽn cơ học thuần túy, việc can thiệp y khoa để loại bỏ khối cản trở hoặc chỉnh hình lại cấu trúc đường thở thường đem lại cơ hội cải thiện khả năng ngửi rất khả quan cho người bệnh.
Tổn thương thần kinh và chấn thương vùng đầu mặt
Các chấn thương vùng đầu mặt do tai nạn giao thông, ngã đập đầu hoặc va đập mạnh có thể làm đứt gãy hoặc kéo căng các sợi thần kinh mỏng manh xuyên qua mảnh sàng của xương sàng ở nền sọ. Tổn thương này khiến tín hiệu mùi bị ngắt quãng hoàn toàn ngay cả khi đường thở trong mũi hoàn toàn thông thoáng. Thêm vào đó, mất khứu giác tiến triển dần dần còn có thể là dấu hiệu sớm của một số bệnh lý thoái hóa thần kinh như bệnh Parkinson hoặc hội chứng Alzheimer, khi các tế bào thần kinh trung ương bị suy giảm chức năng. Một số khối u nội sọ, u màng não tầng trước nền sọ hoặc phình mạch máu chèn ép vào hành khứu cũng là nguyên nhân gây suy giảm cảm nhận mùi cần được chụp chiếu hình ảnh học để phát hiện.
Ảnh hưởng từ hóa chất độc hại và tác dụng phụ của thuốc
Việc tiếp xúc thường xuyên với các chất kích thích và hóa chất độc hại trong môi trường sống hoặc làm việc có thể hủy hoại các tế bào thụ cảm nhạy cảm ở niêm mạc mũi. Khói thuốc lá, dung môi hữu cơ, hơi kim loại nặng, thuốc trừ sâu hoặc hóa chất công nghiệp khi hít phải trong thời gian dài sẽ gây viêm teo và thoái hóa biểu mô khứu giác. Mặt khác, một số nhóm thuốc điều trị toàn thân hoặc thuốc nhỏ mũi cũng có thể gây ảnh hưởng bất lợi đến khứu giác như một tác dụng ngoại ý. Chẳng hạn, việc lạm dụng kéo dài các loại thuốc xịt co mạch chống nghẹt mũi có thể dẫn đến viêm mũi do thuốc, làm xơ hóa niêm mạc và suy giảm khứu giác trầm trọng. Ngoài ra, xạ trị vùng đầu mặt cổ trong điều trị ung thư hoặc thiếu hụt một số vi chất dinh dưỡng cần thiết như kẽm và vitamin B12 cũng có thể góp phần làm suy yếu khả năng nhận biết mùi.
Các bước xử trí và phục hồi khứu giác an toàn
Khi nhận thấy khả năng ngửi bị suy giảm, người bệnh không nên tự ý tìm mua các loại thuốc nhỏ hay bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng để xông mũi vì có thể gây bỏng rát niêm mạc. Bước đầu tiên cần thực hiện là đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được nội soi mũi, đánh giá tình trạng thông khí và loại trừ các khối tắc nghẽn cơ học. Nếu nguyên nhân xuất phát từ đợt viêm nhiễm cấp tính, việc điều trị kiểm soát viêm theo chỉ định của bác sĩ sẽ tạo điều kiện cho tế bào niêm mạc tự chữa lành. Đối với những trường hợp mất mùi kéo dài sau nhiễm virus, bác sĩ có thể hướng dẫn người bệnh thực hiện các bài tập rèn luyện khứu giác bằng cách chủ động ngửi các mùi hương quen thuộc mỗi ngày như hoa hồng, chanh, đinh hương và bạch đàn. Quá trình tập luyện này giúp kích thích khả năng tái tạo của các tế bào thần kinh cảm giác một cách tự nhiên và an toàn.
Lưu ý an toàn
Người bệnh tuyệt đối không tự ý sử dụng các loại tinh dầu đậm đặc hoặc hóa chất lạ để xông hít trực tiếp vào mũi với hy vọng lấy lại khứu giác nhanh chóng, bởi việc này có thể gây bỏng niêm mạc và tổn thương tế bào vĩnh viễn. Không nên tự ý dùng kéo dài các loại thuốc xịt mũi co mạch hoặc thuốc kháng viêm khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Mất mùi kéo dài đột ngột sau chấn thương đầu cần được kiểm tra hình ảnh học khẩn cấp để đánh giá tổn thương nội sọ.
Tóm tắt
Mất khứu giác là triệu chứng bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân đa dạng, từ những viêm nhiễm hô hấp thông thường đến các bất thường thần kinh phức tạp. Việc nhận biết sớm và chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng giúp xác định chính xác căn nguyên, từ đó có hướng chăm sóc và can thiệp phù hợp nhằm bảo vệ chất lượng cuộc sống.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Mất khứu giác có tự khỏi được không?
Khả năng tự hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân cụ thể. Nếu mất mùi do cảm lạnh, cúm hoặc viêm mũi xoang cấp, triệu chứng thường cải thiện sau vài tuần khi niêm mạc hết sưng viêm. Tuy nhiên, nếu do tổn thương thần kinh hoặc polyp lớn, người bệnh cần được can thiệp y tế chuyên khoa.
Mất khứu giác có làm giảm khả năng nếm vị thức ăn không?
Có, vì cảm nhận hương vị của thức ăn là sự kết hợp chặt chẽ giữa vị giác ở lưỡi và khứu giác ở mũi. Khi không ngửi được mùi thơm, não bộ chỉ nhận biết được các vị cơ bản như ngọt, mặn, chua, đắng, khiến người bệnh cảm thấy ăn uống nhạt nhẽo và giảm cảm giác ngon miệng.
Tập luyện ngửi mùi có thực sự mang lại hiệu quả phục hồi không?
Rèn luyện khứu giác là phương pháp hỗ trợ an toàn được y khoa khuyến khích, đặc biệt đối với người bị mất mùi sau nhiễm virus. Việc ngửi lặp đi lặp lại các nhóm mùi hương quen thuộc mỗi ngày giúp kích thích dây thần kinh khứu giác tái tạo và tái lập kết nối tín hiệu với não bộ.
Khi nào người bị mất khứu giác cần đi khám bác sĩ ngay?
Người bệnh nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng ngay nếu mất mùi xuất hiện đột ngột sau chấn thương đầu, kéo dài liên tục trên hai tuần mà không rõ nguyên nhân, hoặc đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như đau đầu dữ dội, chảy máu mũi, nhìn mờ hay yếu liệt cơ mặt.
Lạm dụng thuốc xịt mũi có làm mất khứu giác vĩnh viễn không?
Việc lạm dụng các loại thuốc xịt co mạch quá liều hoặc dùng liên tục nhiều ngày có thể làm niêm mạc mũi bị nhờn thuốc, phù nề nặng hơn và xơ hóa mô. Tình trạng này khiến đường thở bít tắc kéo dài và gây suy giảm nghiêm trọng khả năng cảm nhận mùi hương.
