Mảng sườn di động là gì và cách nhận biết, xử trí cấp cứu

Mảng sườn di động là gì?

Mảng sườn di động hình thành khi có ít nhất ba xương sườn kế tiếp nhau bị gãy ở hai vị trí trên cùng một cung xương sườn, hoặc khi gãy xương ức kết hợp với gãy các sụn sườn hai bên. Tổn thương này tạo ra một mảng thành ngực bị cô lập hoàn toàn, mất đi tính liên tục vững chắc với khung xương lồng ngực chung.

Dưới tác động của sự thay đổi áp lực trong khoang lồng ngực khi hít thở, mảng thành ngực bị tách rời này sẽ chuyển động tự do theo chiều ngược lại với lồng ngực lành. Chấn thương mảng sườn di động hiếm khi xuất hiện đơn độc mà thường đi kèm với tổn thương đụng dập nhu mô phổi bên dưới, tràn khí màng phổi hoặc tràn máu màng phổi. Sự kết hợp giữa biến dạng cơ học thành ngực và tổn thương phổi thứ phát làm rối loạn huyết động và chức năng hô hấp nhanh chóng.

Hiện tượng hô hấp nghịch thường và nguy cơ suy hô hấp cấp

Ở người khỏe mạnh bình thường, khi hít vào lồng ngực nở ra và khi thở ra lồng ngực xẹp lại. Ngược lại, ở người có mảng sườn di động, áp lực âm trong khoang màng phổi khi hít vào sẽ hút đoạn thành ngực gãy lõm vào trong. Khi thở ra, áp lực khoang màng phổi tăng lên đẩy mảng sườn phồng ngược ra ngoài.

Hiện tượng thở nghịch thường này khiến thể tích thông khí hữu ích bị sụt giảm nghiêm trọng. Luồng khí nghèo oxy có xu hướng luân chuyển qua lại giữa hai bên phổi thay vì được trao đổi hiệu quả ra môi trường ngoài. Tình trạng này làm giảm nồng độ oxy trong máu động mạch, tích tụ khí carbonic và dẫn đến suy hô hấp cấp diễn tiến nhanh. Bên cạnh đó, sự xô lệch liên tục của trung thất khi thở còn cản trở máu tĩnh mạch trở về tim, làm suy giảm huyết động.

Dấu hiệu lâm sàng nhận biết mảng sườn di động

Dấu hiệu lâm sàng điển hình nhất của mảng sườn di động là sự chuyển động trái ngược của một vùng thành ngực so với phần còn lại trong mỗi nhịp thở. Người bệnh thường cảm thấy đau ngực dữ dội, cơn đau tăng vọt khi cố gắng hít thở sâu hoặc khi ho, dẫn đến xu hướng thở nhanh, nông và hụt hơi rõ rệt.

Quan sát bên ngoài có thể thấy vết bầm tím, xây xát hoặc biến dạng khu trú trên khung xương sườn. Khi sờ nhẹ lên vùng tổn thương, có thể cảm nhận tiếng lạo xạo của các đầu xương gãy cọ xát vào nhau hoặc dấu hiệu lép bép dưới da nếu xuất hiện tràn khí dưới da. Người bệnh có thể xuất hiện biểu hiện tím tái ở môi và đầu chi, vã mồ hôi, mạch nhanh, huyết áp tụt khi thiếu oxy mô và chấn thương ngực trở nên trầm trọng.

Nguyên tắc sơ cứu ban đầu trước khi đến cơ sở y tế

Khi tiếp cận người nghi ngờ có mảng sườn di động sau tai nạn giao thông hoặc ngã cao, việc đầu tiên là gọi ngay cấp cứu y tế. Cần ưu tiên đánh giá đường thở, nhịp thở và tuần hoàn của nạn nhân. Tránh di chuyển mạnh hoặc xoay vặn cơ thể nạn nhân nếu chưa loại trừ chấn thương cột sống đi kèm.

Để giảm bớt biên độ di động của mảng sườn ngoài hiện trường, có thể đặt một đệm gạc dày, cuộn băng vải hoặc túi cát nhỏ áp nhẹ lên vùng sườn gãy, sau đó dùng băng thun quấn cố định vừa phải quanh lồng ngực. Biện pháp này giúp hạn chế chuyển động nghịch thường mà không cản trở hoàn toàn sự giãn nở của phần ngực lành. Cho nạn nhân nằm nghiêng về bên ngực tổn thương nếu bệnh nhân tỉnh táo và không có tổn thương cột sống, giúp tận dụng trọng lực cố định mảng sườn và bảo vệ phổi đối bên.

Các phương pháp xử trí chuyên khoa tại bệnh viện

Tại cơ sở y tế, bác sĩ chuyên khoa cấp cứu và ngoại lồng ngực sẽ tiến hành đánh giá tổn thương qua chụp X-quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực để xác định chính xác số lượng xương sườn gãy, mức độ dập phổi cũng như tràn khí hay tràn máu khoang màng phổi.

Xử trí y khoa bao gồm kiểm soát cơn đau tích cực bằng các biện pháp giảm đau toàn thân hoặc phong bế thần kinh liên sườn, giúp bệnh nhân dám hít thở sâu và tống xuất đờm dãi. Hỗ trợ thông khí đóng vai trò then chốt, từ thở oxy qua mặt nạ đến thở máy không xâm nhập hoặc thở máy áp lực dương xâm nhập nhằm tạo điểm tựa khí từ bên trong giúp nâng mảng sườn di động. Trong các trường hợp mảng sườn di động lớn, lồng ngực biến dạng nặng hoặc thở máy kéo dài thất bại, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật kết hợp xương sườn bằng nẹp vít chuyên dụng.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không sử dụng băng dính dán quá chặt vòng quanh toàn bộ lồng ngực vì hành động này có thể làm giảm thể tích thông khí của bên phổi lành và làm trầm trọng thêm tình trạng suy hô hấp. Không tự ý cho nạn nhân dùng thuốc giảm đau đường uống hoặc thuốc an thần khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, do nguy cơ ức chế hô hấp hoặc che lấp các dấu hiệu tổn thương nội tạng phối hợp. Thông tin y khoa chỉ mang tính định hướng sơ cứu, việc điều trị bắt buộc phải do nhân viên y tế tại bệnh viện thực hiện.

Tóm tắt

Mảng sườn di động là một cấp cứu ngoại khoa nguy hiểm với nguy cơ suy hô hấp cấp diễn tiến nhanh. Nhận diện sớm kiểu thở nghịch thường, thực hiện sơ cứu đúng cách và chuyển viện khẩn cấp đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ tính mạng người bệnh. Quá trình theo dõi và phục hồi sau chấn thương lồng ngực luôn cần sự can thiệp của bác sĩ chuyên khoa ngoại lồng ngực và hồi sức cấp cứu.