Lưu ý sử dụng atropin an toàn để tránh nguy cơ ngộ độc

Sử dụng atropin an toàn là gì?

Atropin là hợp chất đối kháng cạnh tranh có hồi phục tại các thụ thể muscarinic của hệ thần kinh phó giao cảm. Khi hoạt chất này gắn vào thụ thể, các đáp ứng bình thường của acetylcholin tại cơ trơn, cơ tim, các tuyến ngoại tiết và hệ thần kinh trung ương đều bị phong bế. Nhờ cơ chế đó, atropin có tác dụng làm giảm tiết dịch đường hô hấp, giảm co thắt cơ trơn phế quản và đường tiêu hóa, tăng nhịp tim và gây giãn đồng tử mắt.

Trong thực hành lâm sàng, thuốc được bào chế dưới nhiều dạng dùng như dung dịch tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, dung dịch nhỏ mắt và thuốc mỡ tra mắt. Mặc dù là một loại thuốc thiết yếu trong danh mục y tế, atropin có khoảng trị liệu hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều điều trị có hiệu quả và liều gây độc rất gần nhau. Sự nhạy cảm với thuốc còn thay đổi tùy theo độ tuổi, tình trạng bệnh lý nền và dạng dùng, đặc biệt là ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Các bối cảnh thường gặp dẫn đến quá liều atropin

Ngộ độc atropin trong đời sống thường xuất phát từ việc dùng sai cách hoặc nhầm lẫn liều lượng. Trong nhãn khoa, dung dịch nhỏ mắt chứa atropin được dùng để làm giãn đồng tử hoặc kiểm soát tiến triển cận thị ở trẻ em. Do diện tích bề mặt cơ thể nhỏ và niêm mạc mũi họng hấp thu nhanh nếu không ấn góc trong mắt sau khi nhỏ, trẻ em rất dễ gặp tác dụng toàn thân và ngộ độc ngay cả với liều nhỏ mắt thông thường.

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng thuốc nhỏ mắt của người khác, nhỏ thuốc quá số lần khuyến cáo hoặc để trẻ nhỏ vô tình uống nhầm thuốc nhỏ mắt là nguyên nhân phổ biến. Ở môi trường lâm sàng, sai sót trong tính toán liều lượng thuốc tiêm cấp cứu, dùng đồng thời nhiều loại thuốc có đặc tính kháng cholinergic như thuốc kháng histamin thế hệ một, thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc thuốc chống loạn thần cũng làm tăng nguy cơ ngộ độc atropin hiệp đồng.

Dấu hiệu nhận biết sớm tình trạng ngộ độc atropin

Biểu hiện ngộ độc atropin xuất hiện theo mức độ tăng dần của liều lượng thuốc trong cơ thể và phản ánh rõ rệt hội chứng kháng cholinergic toàn thân. Ở giai đoạn sớm hoặc mức độ nhẹ, người bệnh thường cảm thấy miệng họng khô rát dữ dội, khó nuốt, khát nước liên tục và khó nói chuyện. Do thuốc ức chế tuyến mồ hôi, da người bệnh trở nên khô ráp, nóng bừng và đỏ ửng, kèm theo thân nhiệt tăng cao bất thường.

Tại mắt, đồng tử giãn to tối đa, mất phản xạ co lại với ánh sáng, khiến mắt nhìn mờ và rất sợ ánh sáng. Nhịp tim đập nhanh rõ rệt, hồi hộp đánh trống ngực và có thể xuất hiện tình trạng bí tiểu cấp tính hoặc chướng bụng do giảm nhu động ruột. Khi ngộ độc tiến triển nặng hơn, các triệu chứng thần kinh trung ương sẽ bộc lộ rõ như bồn chồn, bứt rứt, ảo giác thị giác hoặc thính giác, mê sảng, co giật và cuối cùng là hôn mê hoặc ức chế hô hấp nguy kịch.

Nguyên tắc sử dụng an toàn các dạng chế phẩm atropin

Để ngăn ngừa nguy cơ ngộ độc, nguyên tắc đầu tiên và tối quan trọng là chỉ sử dụng atropin khi có đơn thuốc và hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc, không mượn đơn thuốc của người khác và không tự điều chỉnh số lần dùng trong ngày. Đối với dạng thuốc nhỏ mắt, người chăm sóc cần bảo quản lọ thuốc ở vị trí cao, có khóa cẩn thận, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ để phòng ngừa tai nạn ngộ độc đường uống.

Kỹ thuật nhỏ mắt đúng cách đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu lượng thuốc ngấm vào tuần hoàn chung. Sau khi nhỏ đúng một giọt thuốc vào túi cùng kết mạc mắt, người bệnh hoặc phụ huynh cần dùng ngón tay ấn nhẹ vào góc trong của mắt, vị trí túi lệ giáp với sống mũi, trong khoảng hai đến ba phút. Thao tác đơn giản này giúp ngăn thuốc chảy xuống ống lệ mũi và niêm mạc mũi họng, nơi thuốc có thể hấp thu nhanh chóng vào máu gây ngộ độc toàn thân.

Cách xử trí ban đầu khi nghi ngờ ngộ độc atropin

Khi phát hiện người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc atropin hoặc phát hiện trẻ uống nhầm thuốc, việc xử trí cần được thực hiện khẩn trương và chuẩn xác. Ngay lập tức ngừng sử dụng thuốc nhỏ mắt hoặc chế phẩm atropin đang dùng. Không cố gắng gây nôn tại nhà nếu người bệnh có biểu hiện lơ mơ, co giật hoặc mê sảng, vì nguy cơ sặc chất nôn vào đường thở rất cao. Hãy giữ người bệnh ở nơi thoáng mát, nới lỏng quần áo và hỗ trợ hạ nhiệt bằng cách lau khăn ấm nếu thân nhiệt đang tăng cao.

Cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu khẩn cấp. Người nhà nên mang theo toàn bộ bao bì, lọ thuốc hoặc vỏ vỉ thuốc mà người bệnh đã tiếp xúc để giúp bác sĩ xác định chính xác hoạt chất, nồng độ và ước tính lượng độc chất đã dung nạp. Tại bệnh viện, các biện pháp hồi sức tim mạch, hô hấp và thuốc kháng giải đặc hiệu như physostigmin sẽ được bác sĩ cân nhắc chỉ định theo phác đồ chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của thầy thuốc. Atropin là thuốc kê đơn có hoạt tính rất mạnh, người bệnh không bao giờ được tự ý mua dùng hoặc thay đổi liều lượng. Cần đặc biệt thận trọng ở trẻ em, người lớn tuổi, người mắc bệnh glôcôm góc đóng, u xơ phì đại tiền liệt tuyến hoặc bệnh tim mạch. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi dùng thuốc, phải liên hệ ngay với bác sĩ hoặc đến bệnh viện để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Atropin là một dược chất thiết yếu với giá trị điều trị cao nếu được chỉ định và sử dụng đúng liều lượng y khoa. Nhận thức đúng về khoảng an toàn hẹp của thuốc, thực hiện đúng thao tác khi nhỏ mắt và nhận biết sớm các triệu chứng ngộ độc sẽ giúp bảo vệ tối đa sức khỏe của người bệnh. Hãy luôn tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của nhân viên y tế để đảm bảo quá trình điều trị luôn an toàn và đạt hiệu quả tối ưu.