Loét dạ dày tá tràng: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về loét dạ dày tá tràng

Loét dạ dày tá tràng là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ tình trạng tổn thương mạn tính xảy ra ở những vùng của đường tiêu hóa tiếp xúc thường xuyên với acid clohydric và men pepsin trong dịch vị. Hai vị trí thường gặp nhất của bệnh là dạ dày, chủ yếu tại bờ cong nhỏ và hang vị, cùng với phần đầu ruột non, cụ thể là hành tá tràng. Khác biệt cơ bản với tình trạng viêm trợt nông vốn chỉ giới hạn ở lớp biểu mô bề mặt, vết loét thực sự sẽ ăn sâu qua lớp cơ niêm, đôi khi lan đến lớp cơ dày của thành ống tiêu hóa, làm gia tăng nguy cơ rách vỡ hoặc tổn thương mạch máu lớn.

Về mặt cơ chế bệnh sinh, niêm mạc dạ dày tá tràng bình thường luôn được che chắn bởi một hàng rào bảo vệ sinh học rất hoàn chỉnh. Hàng rào này được tạo nên từ lớp chất nhầy chứa nhiều ion bicarbonate trung hòa acid, tính liên kết chặt chẽ của các tế bào biểu mô, và hệ thống mạch máu dồi dào cung cấp dinh dưỡng cũng như hỗ trợ tái tạo mô liên tục. Ổ loét xuất hiện khi có sự phá vỡ thế cân bằng giữa các yếu tố tấn công này với các yếu tố bảo vệ. Khi nồng độ acid dịch vị tăng cao hoặc khi hàng rào nhầy bị suy yếu do độc tố vi sinh vật hay tác động hóa học, dịch vị sẽ tự tiêu hóa các mô bên dưới, dẫn đến tình trạng viêm hoại tử và tạo thành ổ khuyết loét.

Bệnh có đặc tính diễn biến kéo dài, thường tái diễn thành từng đợt theo mùa hoặc gắn liền với các đợt căng thẳng thể chất và tâm lý. Mặc dù các phương pháp thăm khám và can thiệp nội khoa hiện nay đã đạt được nhiều bước tiến lớn, loét dạ dày tá tràng vẫn đòi hỏi sự kiên trì trong việc kiểm soát nguyên nhân, theo dõi y tế chặt chẽ và thay đổi nếp sống để tránh tổn thương tái phát nhiều lần.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến loét dạ dày tá tràng trên lâm sàng là sự nhiễm khuẩn Helicobacter pylori. Đây là loại vi khuẩn hình xoắn có khả năng tiết ra enzym urease để trung hòa acid xung quanh, giúp chúng tồn tại bền bỉ trong môi trường dịch vị khắc nghiệt. Độc tố và phản ứng miễn dịch chống lại vi khuẩn gây ra tình trạng viêm niêm mạc mạn tính, phá hủy lớp màng nhầy che phủ và làm tăng tiết gastrin, từ đó kích thích dạ dày bài tiết nhiều acid hơn, trực tiếp dẫn đến hình thành tổn thương loét.

Nguyên nhân phổ biến thứ hai là việc sử dụng thường xuyên các thuốc kháng viêm không steroid cùng với aspirin. Những loại dược chất này ức chế enzym cyclooxygenase, làm sụt giảm quá trình tổng hợp prostaglandin nội sinh vốn giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì lưu lượng máu nuôi dưỡng và kích thích bài tiết chất nhầy, ion bicarbonate tại niêm mạc đường tiêu hóa. Khi thiếu hụt prostaglandin, hàng rào bảo vệ bị suy yếu nghiêm trọng, khiến niêm mạc dễ dàng bị dịch vị ăn mòn. Nguy cơ tổn thương càng tăng cao ở người cao tuổi, người có tiền sử loét từ trước, hoặc người dùng đồng thời thuốc kháng viêm với corticosteroid, thuốc chống đông máu hay thuốc chống kết tập tiểu cầu như clopidogrel.

Loét do stress sinh lý nặng nề cũng là một thể bệnh thường gặp trên các bệnh nhân đang nằm điều trị hồi sức tích cực. Tình trạng sốc nhiễm trùng, chấn thương sọ não, bỏng diện rộng, suy hô hấp cần thở máy hoặc suy đa tạng làm giảm tưới máu nghiêm trọng đến niêm mạc dạ dày, khiến hàng rào bảo vệ suy sụp nhanh chóng và thúc đẩy các vết loét tiến triển cấp tính.

Bên cạnh đó, bệnh còn có thể xuất phát từ các nguyên nhân ít gặp hơn như hội chứng Zollinger-Ellison do khối u tăng tiết gastrin gây tăng acid ồ ạt, tăng hoạt động của tế bào G vùng hang vị, can thiệp xạ trị ổ bụng, hoặc nhiễm các loại virus như Herpes simplex hay Cytomegalovirus ở người suy giảm miễn dịch. Nhiễm lao, giang mai, các bệnh tự miễn và bệnh viêm ruột Crohn cũng có thể gây tổn thương niêm mạc. Các yếu tố sinh hoạt như thói quen hút thuốc lá thường xuyên, lạm dụng rượu bia, căng thẳng thần kinh kéo dài và chế độ ăn uống thất thường đóng vai trò là những yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh bùng phát và chậm hồi phục.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng nổi bật nhất của loét dạ dày tá tràng là cơn đau tại vùng thượng vị, tức khu vực trên rốn và dưới mũi ức. Tính chất đau có thể biểu hiện rất đa dạng, từ cảm giác tức nặng, âm ỉ khó chịu, cồn cào nóng rát cho đến những cơn đau quặn thắt dữ dội. Cơn đau thường mang tính chu kỳ rõ rệt, tái diễn theo từng đợt kéo dài vài tuần rồi tự thuyên giảm tạm thời trước khi xuất hiện đợt mới, đặc biệt dễ bùng phát vào các thời điểm giao mùa hoặc giai đoạn người bệnh gặp căng thẳng tâm lý.

Điểm khác biệt quan trọng trong lâm sàng phụ thuộc vào vị trí tổn thương giữa dạ dày và tá tràng. Đối với loét hành tá tràng, cơn đau điển hình xuất hiện khi dạ dày rỗng, thường là sau bữa ăn khoảng hai đến ba giờ hoặc lúc nửa đêm về sáng khiến người bệnh phải thức giấc. Khi người bệnh ăn nhẹ một lượng thức ăn nhỏ hoặc sử dụng các chất có tính kiềm để trung hòa acid, cơn đau tá tràng thường dịu đi rất nhanh chóng. Ngược lại, đối với loét dạ dày, cơn đau thường xuất hiện sớm hơn, chỉ khoảng vài chục phút đến một giờ sau bữa ăn do thức ăn kích thích dạ dày co bóp và bài tiết dịch vị chạm vào ổ tổn thương; cơn đau ít khi thuyên giảm rõ rệt ngay sau khi ăn hoặc dùng thuốc trung hòa acid.

Bên cạnh triệu chứng đau, người bệnh thường gặp các rối loạn tiêu hóa đi kèm như cảm giác đầy trướng bụng, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn hoặc nôn mửa sau khi ăn. Cảm giác sợ ăn và chán ăn có thể xuất hiện do tâm lý lo sợ cơn đau khởi phát, dẫn đến tình trạng sụt cân và suy nhược cơ thể.

Trong thực tế, các biểu hiện của bệnh rất dễ bị nhầm lẫn với nhiều tình trạng bệnh lý khác trong ổ bụng như trào ngược dạ dày thực quản, viêm túi mật, sỏi đường mật, sỏi thận hoặc viêm tụy mạn tính. Đặc biệt, cơn đau rát sau xương ức và thượng vị đôi khi có thể tương đồng với cơn đau thắt ngực do bệnh mạch vành tim thiếu máu cục bộ, đòi hỏi sự thăm khám cẩn trọng của bác sĩ chuyên khoa để phân biệt chính xác.

Chẩn đoán

Để xác định chính xác bệnh loét dạ dày tá tràng, phương pháp chẩn đoán có giá trị tiêu chuẩn vàng hiện nay là nội soi tiêu hóa trên bằng ống mềm. Thủ thuật này cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp toàn bộ bề mặt niêm mạc thực quản, dạ dày và tá tràng, ghi nhận vị trí giải phẫu, hình thái, kích thước ổ loét, cũng như đánh giá mức độ nông sâu và tình trạng đáy ổ tổn thương. Thông qua nội soi, bác sĩ có thể tiến hành bấm sinh thiết bờ ổ loét ở dạ dày để làm xét nghiệm giải phẫu bệnh học nhằm loại trừ tổn thương ác tính hoặc tiền ung thư, một bước bắt buộc đối với các vết loét ở dạ dày do nguy cơ ác tính hóa cao hơn so với tá tràng.

Bên cạnh việc xác định ổ loét, chẩn đoán căn nguyên vi khuẩn Helicobacter pylori là yêu cầu cốt lõi để định hướng phác đồ can thiệp. Bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm xâm lấn thực hiện trực tiếp từ mảnh sinh thiết niêm mạc qua nội soi, chẳng hạn như xét nghiệm urease nhanh, nhuộm soi mô bệnh học hoặc nuôi cấy vi khuẩn làm kháng sinh đồ. Đối với các trường hợp không cần nội soi lại để theo dõi vết loét, những phương pháp không xâm lấn có độ chính xác cao như xét nghiệm hơi thở tìm carbon đánh dấu hoặc xét nghiệm kháng nguyên vi khuẩn trong mẫu phân sẽ được ưu tiên sử dụng.

Ngoài ra, các xét nghiệm máu tổng quát như công thức máu toàn phần cũng được thực hiện để đánh giá tình trạng thiếu máu mạn tính do rỉ máu vi thể từ ổ loét. Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân giúp phát hiện sớm hiện tượng xuất huyết đường tiêu hóa kín đáo. Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính ổ bụng hoặc siêu âm thường được huy động khi bác sĩ nghi ngờ bệnh nhân đã xảy ra các biến chứng cấp tính phức tạp.

Các biến chứng nguy hiểm của loét dạ dày tá tràng

Nếu không được chẩn đoán và kiểm soát kịp thời, ổ loét có thể tiến triển sâu và dẫn tới nhiều biến chứng ngoại khoa đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh. Biến chứng thường gặp nhất là xuất huyết tiêu hóa trên, xảy ra khi ổ loét ăn mòn làm vỡ các mạch máu tại thành dạ dày hoặc tá tràng. Tình trạng này có thể biểu hiện từ mất máu rỉ rả mạn tính gây thiếu máu đến chảy máu ồ ạt dẫn đến sốc giảm thể tích tuần hoàn và nguy cơ tử vong cao nếu không được can thiệp cầm máu khẩn cấp.

Biến chứng nguy hiểm thứ hai là thủng hoặc dò ổ loét vào các tạng lân cận. Khi tổn thương ăn thủng toàn bộ bề mặt cơ thành ống tiêu hóa, dịch vị acid và các chất cặn bã trong dạ dày sẽ tràn trực tiếp vào ổ phúc mạc, gây nên tình trạng viêm phúc mạc toàn thể cấp tính vô cùng đau đớn và dễ dẫn đến nhiễm khuẩn huyết.

Ngoài ra, hẹp môn vị là biến chứng thường xảy ra với các ổ loét nằm ở vùng môn vị hoặc hành tá tràng, do quá trình viêm loét kéo dài tạo nên các mô xơ sẹo co kéo làm chít hẹp lòng đường tiêu hóa, khiến thức ăn không thể lưu thông xuống ruột non bình thường. Đặc biệt, các ổ loét mạn tính tại dạ dày, nhất là ở vùng bờ cong nhỏ và tiền môn vị, có nguy cơ tiến triển thành ung thư dạ dày sau thời gian dài bị viêm teo và loạn sản niêm mạc, đòi hỏi phải được sinh thiết và theo dõi định kỳ cẩn trọng.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính trong quản lý và điều trị loét dạ dày tá tràng bao gồm làm giảm nhanh các triệu chứng đau đớn, thúc đẩy quá trình liền sẹo của ổ loét, loại bỏ triệt để các căn nguyên gây bệnh và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm cũng như nguy cơ tái phát. Quá trình điều trị phải được cá thể hóa dựa trên tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân, vị trí ổ tổn thương và kết quả xét nghiệm nguyên nhân.

Về mặt y khoa, các nhóm thuốc ức chế bài tiết acid dịch vị đóng vai trò nền tảng. Trong đó, các thuốc ức chế bơm proton là lựa chọn phổ biến giúp giảm thiểu nồng độ acid trong lòng dạ dày, tạo môi trường thuận lợi để lớp niêm mạc phục hồi và lành sẹo. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể phối hợp các thuốc kháng thụ thể H2 hoặc những hợp chất bảo vệ niêm mạc nhằm tăng cường lớp rào cản bề mặt trước sự tấn công của men tiêu hóa. Các thuốc trung hòa acid chỉ được dùng nhằm mục đích hỗ trợ cắt cơn đau tức thời chứ không thay thế được thuốc làm lành vết loét.

Nếu kết quả xét nghiệm xác định có sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori, việc điều trị tiệt trừ vi khuẩn bằng phác đồ kết hợp giữa thuốc ức chế acid và các loại kháng sinh là bắt buộc. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế về thời gian sử dụng thuốc, tuyệt đối không tự ý ngắt quãng liệu trình hay tự ý giảm bớt thuốc, bởi việc điều trị dở dang là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng vi khuẩn kháng thuốc và khiến bệnh tái phát dai dẳng.

Đối với các trường hợp loét liên quan đến thuốc chống viêm không steroid hoặc thuốc giảm đau, bác sĩ sẽ cân nhắc ngừng việc sử dụng những loại thuốc này hoặc chuyển đổi sang các nhóm thuốc ít gây kích ứng niêm mạc hơn, đồng thời bổ sung thuốc bảo vệ dạ dày. Trong trường hợp xuất hiện biến chứng như xuất huyết tiêu hóa, nội soi can thiệp cầm máu bằng kẹp clip, tiêm cầm máu hoặc nhiệt đông sẽ được tiến hành khẩn cấp. Phẫu thuật can thiệp ngoại khoa được chỉ định trong các tình huống cấp cứu như thủng ổ loét, hẹp môn vị không cải thiện hoặc khi có nghi ngờ biến chứng ác tính. Bệnh nhân cần tái khám và nội soi kiểm tra lại theo đúng lịch hẹn của bác sĩ để đảm bảo vết loét đã hoàn toàn bình phục.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Chủ động phòng ngừa loét dạ dày tá tràng đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc giảm thiểu các nguy cơ lây nhiễm vi sinh vật và xây dựng một lối sống bảo vệ hệ tiêu hóa. Vì vi khuẩn Helicobacter pylori có khả năng lây truyền qua đường miệng – miệng hoặc phân – miệng thông qua nguồn nước, thực phẩm và thói quen sinh hoạt dùng chung bát đũa, mỗi cá nhân cần chú trọng giữ gìn vệ sinh an toàn thực phẩm. Thói quen rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, thực hiện ăn chín uống sôi, hạn chế dùng chung dụng cụ ăn uống cá nhân là những giải pháp cơ bản giúp ngăn chặn vi khuẩn lây lan trong gia đình và cộng đồng.

Đối với việc sử dụng thuốc, người dân cần tuyệt đối tránh thói quen tự ý mua và lạm dụng các thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm không steroid để tự điều trị các cơn đau nhức xương khớp hay cảm sốt. Bất kỳ khi nào cần sử dụng các thuốc này, cần có sự chỉ định và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, có thể cần phối hợp thuốc bảo vệ dạ dày đối với những người có nguy cơ cao.

Về mặt dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt, việc duy trì một chế độ ăn uống điều độ đóng vai trò then chốt. Người bệnh nên hình thành thói quen ăn đúng giờ, nhai kỹ, không ăn quá no một lúc và không để dạ dày quá đói. Cần hạn chế các món ăn quá cay nóng, nhiều gia vị kích thích, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ, cũng như cắt giảm tối đa các chất kích thích như rượu, bia, cà phê đậm đặc và nước ngọt có gas. Bên cạnh đó, việc từ bỏ thuốc lá là điều kiện tiên quyết, vì khói thuốc làm suy giảm tuần hoàn máu tại niêm mạc và cản trở quá trình phục hồi của tế bào. Quản lý căng thẳng tâm lý, duy trì giấc ngủ đủ giấc và sắp xếp thời gian làm việc, nghỉ ngơi khoa học sẽ giúp ổn định hoạt động bài tiết dịch vị của dạ dày.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa khi nhận thấy các cơn đau bụng vùng thượng vị xuất hiện dai dẳng kéo dài trên một tuần, cơn đau làm gián đoạn giấc ngủ ban đêm hoặc đi kèm với tình trạng chán ăn, sụt cân không rõ nguyên nhân. Việc thăm khám sớm đặc biệt quan trọng ở những người trên 40 tuổi có triệu chứng tiêu hóa mới khởi phát, hoặc những người có tiền sử gia đình mắc bệnh lý ác tính đường tiêu hóa.

Đặc biệt, người bệnh cần được đưa ngay đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo biến chứng nguy kịch sau đây:

Đau bụng khởi phát dữ dội, đột ngột như dao đâm tại vùng thượng vị sau đó lan nhanh ra khắp ổ bụng, thành bụng co cứng như gỗ, sờ vào rất đau, kèm theo sốt và thở nông (dấu hiệu nghi ngờ thủng dạ dày tá tràng gây viêm phúc mạc).

Nôn ra máu tươi, máu cục hoặc chất nôn màu nâu sẫm giống như bã cà phê.

Đi ngoài ra phân đen bóng, nhão nát như hắc ín và có mùi hôi tanh khẳm đặc trưng, hoặc đi ngoài ra máu tươi.

Xuất hiện tình trạng choáng váng, hoa mắt, chóng mặt, da xanh tái, vã mồ hôi lạnh, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu do mất máu cấp tính.

Nôn mửa tái diễn liên tục, chất nôn chứa thức ăn cũ của ngày hôm trước kèm theo cảm giác trướng căng bụng không tiêu (nghi ngờ hẹp môn vị).

Lưu ý an toàn

Tất cả các thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo y khoa, không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Tình trạng bệnh cảnh và mức độ tổn thương loét ở mỗi cá nhân có thể hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi chiến lược xử trí riêng biệt.

Người đọc tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu mô tả, không tự mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc ức chế acid hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Việc tự ý dùng thuốc bừa bãi có thể làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo bệnh ác tính, gây khó khăn cho quá trình chẩn đoán sau này, hoặc dẫn đến biến chứng nguy hiểm và tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh. Nếu người bệnh đang trong quá trình điều trị theo phác đồ, không được tự ý ngưng thuốc ngay cả khi các cơn đau đã thuyên giảm hoàn toàn, mà phải tuân thủ đúng liệu trình và tái khám để bác sĩ đánh giá tình trạng lành sẹo thực tế của ổ loét.

Kết luận

Loét dạ dày tá tràng là bệnh lý tiêu hóa phổ biến, hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa lành nếu được phát hiện sớm và can thiệp y khoa đúng phương pháp. Việc nắm bắt các triệu chứng đặc trưng như đau thượng vị theo chu kỳ, hiểu rõ vai trò gây bệnh của vi khuẩn Helicobacter pylori cũng như tác hại của các thuốc giảm đau chống viêm giúp người bệnh chủ động hơn trong việc bảo vệ bản thân. Khi nghi ngờ mắc bệnh, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, nội soi và tiếp cận phác đồ điều trị phù hợp từ bác sĩ, kết hợp cùng một chế độ dinh dưỡng lành mạnh và lối sống khoa học nhằm duy trì sức khỏe bền vững cho hệ tiêu hóa.