Loạn thần do thuốc: Biểu hiện, nhóm thuốc nguy cơ và cách xử trí

Loạn thần do thuốc là gì?

Loạn thần do thuốc là một hội chứng tâm thần thực thể được định nghĩa bởi sự xuất hiện của các triệu chứng hoang tưởng, ảo giác hoặc rối loạn tư duy nghiêm trọng có mối liên hệ trực tiếp với việc dung nạp, tăng liều hoặc hội chứng cai của một hoạt chất cụ thể. Không giống như các rối loạn loạn thần nguyên phát mạn tính như tâm thần phân liệt, loạn thần do thuốc thường có khởi phát cấp tính và các biểu hiện tâm thần sẽ thuyên giảm khi cơ thể đào thải hết nồng độ hoạt chất gây độc. Cơ chế sinh bệnh học thường liên quan đến sự xáo trộn cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh trung ương như dopamine, serotonin, acetylcholine và glutamate. Tình trạng này có thể gặp ở bất kỳ chuyên khoa nào, từ tim mạch, hô hấp đến thần kinh, đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải phân biệt chính xác với các bệnh lý não thực thể khác để có hướng can thiệp đúng đắn.

Các nhóm dược phẩm thường gặp có thể gây ra loạn thần

Nhiều nhóm dược phẩm kê đơn và thuốc không kê đơn có khả năng tác động lên dẫn truyền thần kinh trung ương dẫn đến rối loạn tâm thần. Trong số đó, corticosteroid như dexamethasone hoặc prednisone dùng liều cao thường dễ kích hoạt hưng cảm, ảo giác hoặc hoang tưởng. Các thuốc điều trị bệnh Parkinson có cơ chế làm tăng nồng độ dopamine như levodopa cũng có thể gây ra hiện tượng nhìn thấy hình ảnh kỳ lạ hoặc hoang tưởng bị hại.

Bên cạnh đó, các loại kháng sinh nhóm fluoroquinolone, thuốc chống sốt rét mefloquine, thuốc chống viêm không steroid hay thuốc kháng histamin thế hệ một khi dùng quá liều cũng có thể gây lú lẫn và kích động. Thuốc hướng thần nhóm chống co giật, thuốc chống trầm cảm hoặc việc ngừng đột ngột các loại thuốc an thần gây nghiện benzodiazepine cũng là nguyên nhân gây ra triệu chứng loạn thần do hiện tượng dội ngược hoặc hội chứng cai.

Biểu hiện lâm sàng giúp nhận biết tình trạng rối loạn tâm thần do thuốc

Các triệu chứng loạn thần do phản ứng bất lợi của thuốc thường xuất hiện khá đột ngột, có mối liên hệ rõ ràng về thời gian sau khi bắt đầu dùng thuốc mới hoặc sau khi tăng liều. Dấu hiệu đặc trưng nhất là ảo giác, phổ biến là ảo thị khi người bệnh nhìn thấy những hình ảnh kỳ quặc, bóng người hoặc đồ vật không có thật, đôi khi đi kèm ảo thanh như nghe thấy tiếng thì thầm, đe dọa bên tai.

Cùng với ảo giác, người bệnh xuất hiện hoang tưởng với niềm tin sai lệch sâu sắc, phổ biến là hoang tưởng bị theo dõi, bị đầu độc hoặc hoang tưởng tự cao. Về mặt cảm xúc và hành vi, người bệnh có thể trở nên bồn chồn quá mức, mất ngủ kéo dài, kích động dữ dội, nghi ngờ người thân hoặc rơi vào trạng thái lú lẫn, mất định hướng về không gian và thời gian. Khi mức độ nặng, người bệnh không còn nhận thức được thực tại và có thể thực hiện những hành vi gây nguy hiểm cho chính mình và người xung quanh.

Các yếu tố làm gia tăng nguy cơ gặp phản ứng loạn thần

Khả năng khởi phát biến chứng tâm thần do dược phẩm không chỉ phụ thuộc vào hoạt chất mà còn chịu tác động từ cơ địa và tình trạng sức khỏe tổng thể. Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất do chức năng gan và thận suy giảm, làm kéo dài thời gian bán thải của thuốc trong máu, đồng thời hàng rào máu não trở nên suy yếu trước các tác động thần kinh.

Những người có tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc rối loạn cảm xúc lưỡng cực, tâm thần phân liệt hay trầm cảm cũng có ngưỡng nhạy cảm thấp hơn đối với các thuốc tác động lên não bộ. Hiện tượng đa dược lý khi sử dụng cùng lúc từ năm loại thuốc trở lên làm tăng đáng kể nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Ngoài ra, tình trạng mất nước, rối loạn điện giải, nhiễm trùng toàn thân kèm sốt cao, hoặc thói quen lạm dụng rượu bia và chất kích thích cũng khiến hệ thần kinh dễ bị tổn thương và khởi phát cơn loạn thần cấp tính.

Hướng xử trí ban đầu và can thiệp y khoa an toàn

Khi phát hiện người thân có biểu hiện loạn thần nghi ngờ do tác dụng phụ của thuốc, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh, bảo đảm môi trường xung quanh an toàn và đưa người bệnh đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc hồi sức cấp cứu gần nhất. Người nhà không nên tranh cãi gay gắt, bác bỏ trực tiếp hoặc thách thức các hoang tưởng của người bệnh vì điều này có thể kích động cơn giận dữ và hành vi bạo lực.

Gia đình cần thu gom toàn bộ toa đơn, các hộp thuốc đang sử dụng, bao gồm cả thảo dược và thực phẩm chức năng để cung cấp cho bác sĩ điều trị. Nguyên tắc can thiệp y khoa then chốt là xem xét giảm liều hoặc ngừng thuốc nghi ngờ dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý ngắt quãng những thuốc điều trị bệnh mạn tính thiết yếu. Tại bệnh viện, bác sĩ có thể chỉ định bù dịch, điều chỉnh rối loạn chuyển hóa và cân nhắc sử dụng thuốc an thần kinh hoặc thuốc giải lo âu liều thấp trong thời gian ngắn để kiểm soát kích động và bảo vệ tế bào thần kinh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục y tế và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa. Người nhà và người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng các thuốc điều trị bệnh lý nền nguy hiểm như thuốc tim mạch, chống động kinh hay kháng sinh khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Không tự mua thuốc hướng thần, thuốc an thần kinh hoặc thuốc ngủ để khống chế hành vi của người bệnh tại nhà vì có thể dẫn tới hôn mê hoặc ức chế hô hấp gây tử vong. Khi thấy người bệnh có biểu hiện kích động, mất định hướng hoặc đe dọa tính mạng bản thân, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức.

Tóm tắt

Loạn thần do thuốc là một biến cố y khoa nghiêm trọng nhưng phần lớn có thể hồi phục nếu được nhận diện sớm và can thiệp y tế phù hợp. Khi người bệnh có những thay đổi bất thường về tâm trí, gia đình cần bình tĩnh, đảm bảo an toàn tại chỗ và đưa người bệnh đến bệnh viện ngay để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện.