Liệt dây thanh quản: Nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp can thiệp y tế

Tổng quan về liệt dây thanh quản

Thanh quản là cấu trúc giải phẫu nằm ở phần trên của đường thở, bao gồm khung sụn, hệ thống dây chằng, màng liên kết và các cơ nội tại thanh quản. Nằm giữa lòng thanh quản là hai nếp gấp cơ học gọi là dây thanh âm. Trong trạng thái sinh lý bình thường, khi hít thở, hai dây thanh âm mở rộng ra hai bên để tạo đường cho không khí lưu thông vào khí quản và phổi. Khi nói hoặc hát, các cơ khép sẽ kéo hai dây thanh âm lại sát nhau, luồng khí từ phổi đẩy lên làm niêm mạc dây thanh rung động và tạo ra âm thanh. Trong khi nuốt thức ăn hoặc nước bọt, dây thanh âm cùng nắp thanh môn sẽ đóng kín hoàn toàn nhằm ngăn chặn dị vật lọt vào đường thở dưới.

Hiện tượng liệt dây thanh quản xảy ra khi dây thần kinh thanh quản quặt ngược hoặc nhánh ngoài của dây thần kinh thanh quản trên (các nhánh xuất phát từ dây thần kinh phế vị, tức dây thần kinh sọ số mười) bị tổn thương, chèn ép hoặc mất tính dẫn truyền tín hiệu vận động. Hậu quả là một hoặc cả hai dây thanh âm bị bất động ở một vị trí nhất định, thường là vị trí giữa, vị trí cận giữa hoặc vị trí dạng ngoài.

Về mặt dịch tễ học và giải phẫu, tổn thương dây thanh quản bên trái thường gặp nhiều hơn bên phải do đường đi của dây thần kinh quặt ngược bên trái dài hơn, uốn cong vòng qua quai động mạch chủ tại lồng ngực trước khi đi ngược lên thanh quản, khiến dây thần kinh này dễ bị tổn thương bởi các khối u trung thất, bệnh tim mạch hoặc phẫu thuật lồng ngực. Tùy thuộc vào mức độ liệt một bên hay hai bên, người bệnh có thể chỉ bị thay đổi giọng nói nhẹ nhàng hoặc rơi vào trạng thái suy hô hấp cấp tính cần can thiệp cấp cứu khẩn cấp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân dẫn đến liệt dây thanh quản rất phong phú, xuất phát từ bất kỳ thương tổn nào dọc theo đường dẫn truyền của dây thần kinh phế vị và dây thần kinh thanh quản quặt ngược, kéo dài từ thân não, qua nền sọ, vùng cổ, trung thất cho đến thanh quản.

Chấn thương cơ học do can thiệp phẫu thuật là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương dây thần kinh thanh quản. Các phẫu thuật thường liên quan bao gồm phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp hoặc tuyến cận giáp, phẫu thuật bóc tách mảng xơ vữa động mạch cảnh, phẫu thuật cột sống cổ lối trước, phẫu thuật cắt bỏ thực quản, mổ u trung thất và phẫu thuật tim mạch. Ngoài ra, việc đặt ống nội khí quản trong quá trình gây mê hồi sức nếu áp lực bóng chèn quá căng hoặc thao tác khó khăn cũng có thể gây đè ép cơ học lên nhánh tận của dây thần kinh thanh quản, dẫn đến tình trạng liệt tạm thời hoặc kéo dài.

Các khối u ác tính và khối u lành tính phát triển dọc theo đường đi của dây thần kinh chiếm tỷ lệ đáng kể trong các ca liệt dây thanh quản. Khối u ung thư tuyến giáp, ung thư phế quản phổi vùng đỉnh hoặc trung thất, ung thư thực quản, u lympho và các khối u bao dây thần kinh vùng nền sọ có thể xâm lấn trực tiếp hoặc chèn ép cơ học làm gián đoạn dẫn truyền tín hiệu vận động. Trong thực hành lâm sàng, có tới hơn ba mươi phần trăm các trường hợp liệt dây thanh một bên được phát hiện khởi nguồn từ sự xuất hiện thầm lặng của các khối u ác tính.

Bệnh lý thần kinh trung ương và ngoại biên cũng là căn nguyên quan trọng. Đột quỵ não, chấn thương sọ não, bệnh xơ cứng rải rác, hội chứng Guillain-Barre, bệnh nhược cơ và bệnh Parkinson có thể làm suy giảm chức năng điều hòa vận động của các cơ thanh môn.

Các bệnh lý nhiễm trùng và viêm dây thần kinh, bao gồm nhiễm virus Herpes, virus Epstein-Barr, virus gây bệnh COVID-19 hoặc xoắn khuẩn trong bệnh Lyme, có thể dẫn đến viêm và tổn thương dây thần kinh vận động thanh quản. Ngoài ra, tình trạng liệt dây thanh có thể khởi phát sau một đợt cảm lạnh hoặc nhiễm trùng đường hô hấp trên thông thường (thường được xếp vào nhóm vô căn hoặc hậu virus). Các bệnh lý tim mạch và lồng ngực như phình quai động mạch chủ ngực hay phì đại tâm nhĩ trái do hẹp van hai lá chèn ép dây thần kinh quặt ngược trái (hội chứng Ortner), bệnh lao hạch trung thất, bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, cũng như nhiễm độc kim loại nặng như chì, thủy ngân và asen cũng là những căn nguyên được ghi nhận trên lâm sàng.

Các yếu tố nguy cơ bao gồm tiền sử phẫu thuật vùng cổ ngực, thói quen hút thuốc lá lâu năm làm tăng nguy cơ mắc ung thư đường hô hấp, tiếp xúc với môi trường hóa chất độc hại, hoặc mắc các bệnh lý tim mạch và thoái hóa thần kinh tiến triển.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của liệt dây thanh quản rất đa dạng, biến đổi tùy theo vị trí dây thanh bị cố định, mức độ tổn thương là một bên hay hai bên, và cơ chế bù trừ của cơ thể người bệnh.

Đối với trường hợp liệt dây thanh quản một bên, biểu hiện nổi bật nhất là những biến đổi về chất lượng giọng nói. Dây thanh bị liệt không thể khép kín vào đường giữa, tạo ra khe hở thanh môn khiến luồng khí bị thất thoát liên tục trong quá trình phát âm. Người bệnh xuất hiện tình trạng khàn tiếng rõ rệt, giọng nói trở nên yếu ớt, thều thào, có âm sắc như tiếng thở hoặc tiếng gió rít. Âm lượng phát ra rất nhỏ, người bệnh nhanh chóng bị hụt hơi, mất khả năng nói câu dài và mất các cao độ bổng trầm tự nhiên khi nói hoặc hát. Cùng với đó, phản xạ ho bị suy giảm lực đáng kể; tiếng ho trở nên yếu ớt và không đủ sức đẩy các chất đờm nhớt ra ngoài do thanh môn không thể đóng chặt để tạo áp lực âm lồng ngực trước khi bật ho.

Chức năng nuốt cũng bị ảnh hưởng do lối vào khí quản không được che chắn hoàn toàn. Người bệnh thường xuyên bị nuốt nghẹn, ho sặc khi uống nước, dùng thức ăn lỏng hoặc nuốt nước bọt. Cảm giác vướng víu, cộm nghẹn ở cổ họng khiến người bệnh có thói quen hắng giọng liên tục nhưng không giải quyết được cảm giác khó chịu.

Ngược lại, trong tình trạng liệt dây thanh quản hai bên, hai dây thanh âm thường bị liệt và cố định ở tư thế khép sát hoặc cận giữa. Tình trạng này khiến giọng nói của người bệnh có thể ít bị biến đổi hoặc chỉ khàn nhẹ, nhưng lại gây bít tắc nghiêm trọng đường thở. Triệu chứng chủ yếu và nguy hiểm nhất là khó thở thanh quản, tiếng thở rít thì hít vào, thở khò khè ồn ào và cảm giác ngột ngạt tăng lên dữ dội khi gắng sức hoặc thậm chí khi nghỉ ngơi. Nếu không nhận biết sớm, người bệnh có thể rơi vào tình trạng thiếu oxy mô, co kéo các cơ hô hấp phụ ở hõm ức và cánh mũi, dẫn đến nguy cơ ngạt thở cấp tính.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán liệt dây thanh quản đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa việc thăm khám lâm sàng tỉ mỉ của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng và các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định vị trí tổn thương cùng nguyên nhân gốc rễ.

Nội soi thanh quản là tiêu chuẩn vàng ban đầu để đánh giá trực tiếp hình thái và sự vận động của dây thanh âm. Bác sĩ thường sử dụng ống nội soi mềm qua đường mũi hoặc ống nội soi cứng qua đường miệng kết hợp với nguồn sáng hoạt nghiệm thanh quản. Kỹ thuật hoạt nghiệm cho phép quan sát sự di chuyển, biên độ rung động của niêm mạc và khả năng khép mở của hai dây thanh âm trong lúc bệnh nhân thở và phát âm các nguyên âm khác nhau, từ đó phân định rõ liệt một bên hay hai bên, vị trí cố định của dây thanh và tình trạng khe hở thanh môn.

Điện cơ thanh quản là xét nghiệm chuyên sâu giúp đo lường hoạt động điện sinh lý của các cơ nội tại thanh quản như cơ giáp phễu hoặc cơ nhẫn phễu sau. Phương pháp này giúp bác sĩ phân biệt giữa tình trạng tổn thương thần kinh thực sự với tình trạng bất động dây thanh do trật khớp hay viêm xơ cứng khớp nhẫn phễu, đồng thời cung cấp thông tin tiên lượng giá trị về khả năng tái phân bố thần kinh và tự phục hồi của dây thanh.

Bên cạnh việc xác định tình trạng liệt, việc truy tìm nguyên nhân gây liệt thần kinh là bắt buộc. Bác sĩ sẽ chỉ định chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ từ nền sọ, vùng cổ đến hết trung thất lồng ngực nhằm phát hiện các tổn thương chèn ép như khối u ác tính, di căn hạch, phình động mạch hoặc biến chứng sau phẫu thuật. Siêu âm tuyến giáp và vùng cổ giúp đánh giá chi tiết các nhân tuyến giáp. Ngoài ra, các xét nghiệm máu chuyên biệt có thể được thực hiện để tầm soát bệnh lý tự miễn, nhiễm trùng chuyển hóa hoặc tình trạng nhiễm độc.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh liệt dây thanh quản

Tình trạng liệt dây thanh quản nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng sức khỏe nghiêm trọng. Nguy cơ thường gặp nhất là viêm phổi hít do chức năng đóng mở của thanh môn bị suy giảm. Khi dây thanh không thể khép kín để bảo vệ đường thở, thức ăn, chất lỏng hoặc dịch vị dạ dày trào ngược dễ dàng rơi vào khí quản và phế quản, gây nhiễm trùng phổi tái diễn, áp xe phổi và suy hô hấp kéo dài.

Bên cạnh biến chứng đường hô hấp dưới, người bệnh còn đối mặt với nguy cơ tắc nghẽn đường thở cấp tính, đặc biệt là trong các trường hợp liệt dây thanh quản hai bên. Tình trạng khó thở thanh quản trầm trọng có thể gây thiếu oxy não và đe dọa tính mạng nếu không được khai thông đường thở khẩn cấp. Về mặt tâm lý xã hội, việc suy giảm chất lượng giọng nói hoặc mất tiếng hoàn toàn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng giao tiếp hàng ngày, cản trở công việc và dễ dẫn đến lo âu, tự ti hoặc trầm cảm kéo dài.

Phân loại liệt dây thanh quản theo cơ chế bệnh sinh và vị trí giải phẫu

Dựa trên vị trí tổn thương của hệ thống thần kinh chi phối, liệt dây thanh quản được phân chia thành hai nhóm chính là liệt trung ương và liệt ngoại biên. Liệt trung ương bắt nguồn từ các tổn thương tại vỏ não hoặc thân não như đột quỵ não, u não hoặc chấn thương sọ não, thường đi kèm với các dấu hiệu thần kinh khu trú khác. Trong khi đó, liệt ngoại biên là thể bệnh phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng, xuất hiện khi dây thần kinh phế vị hoặc dây thần kinh thanh quản quặt ngược bị chèn ép hoặc đứt đoạn dọc theo đường đi ở vùng cổ và lồng ngực.

Xét theo phạm vi giải phẫu bị ảnh hưởng, bệnh được chia thành liệt dây thanh quản một bên và liệt dây thanh quản hai bên. Liệt một bên thường gây biến đổi phát âm và nuốt khó nhưng ít khi gây tắc nghẽn hô hấp ở trạng thái nghỉ ngơi. Ngược lại, liệt hai bên là một cấp cứu y khoa đe dọa tính mạng do hai dây thanh bị giữ ở tư thế khép, khiến khe thanh môn bị thu hẹp đáng kể và gây suy hô hấp trầm trọng. Ngoài ra, bệnh còn có thể được phân loại thành liệt cơ khép hoặc liệt cơ dạng tùy thuộc vào nhóm cơ thanh quản bị mất tín hiệu thần kinh chi phối.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính của công tác điều trị liệt dây thanh quản là khôi phục hoặc cải thiện chức năng bảo vệ đường thở, tái tạo chất lượng giọng nói và duy trì sự thông thoáng của đường thở cho người bệnh. Hướng can thiệp phụ thuộc chặt chẽ vào việc liệt một bên hay hai bên, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, thời gian khởi phát và nguyên nhân nền tảng.

Đối với các trường hợp mới khởi phát hoặc tổn thương thần kinh nghi ngờ có khả năng tự hồi phục, bác sĩ thường khuyến nghị theo dõi chặt chẽ kết hợp với trị liệu ngữ âm dưới sự hướng dẫn của chuyên gia âm ngữ trị liệu. Các bài tập thở, kiểm soát luồng hơi, phối hợp phát âm và kỹ thuật nuốt an toàn giúp tối ưu hóa sự bù trừ của dây thanh bên lành, tăng cường trương lực cơ thanh quản và giảm thiểu biến chứng nuốt sặc mà không cần can thiệp dao kéo sớm.

Khi tình trạng liệt dây thanh một bên không cải thiện sau một thời gian theo dõi hoặc gây hở thanh môn lớn kèm suy giảm nghiêm trọng chức năng nói và nuốt, các phương pháp phẫu thuật tạo hình thanh quản sẽ được cân nhắc. Kỹ thuật tiêm làm đầy dây thanh sử dụng các chất sinh học tương thích như mỡ tự thân, collagen hoặc chất làm đầy tổng hợp để bơm vào dây thanh bị liệt, giúp đẩy bờ tự do của dây thanh về phía đường giữa, tạo điều kiện cho dây thanh bên đối diện khép kín khi nói. Đối với tổn thương vĩnh viễn, phẫu thuật mở sụn giáp đặt miếng đệm định hình hoặc kỹ thuật xoay sụn phễu giúp cố định vĩnh viễn dây thanh ở vị trí phát âm thuận lợi. Ngoài ra, phẫu thuật tái phân bố thần kinh thanh quản cũng là một lựa chọn tiên tiến giúp duy trì khối lượng cơ và trương lực cho dây thanh.

Trong trường hợp liệt dây thanh hai bên gây hẹp đường thở đe dọa tính mạng, ưu tiên hàng đầu là giải phóng đường thở. Bác sĩ có thể thực hiện mở khí quản cấp cứu để đảm bảo thông khí. Sau giai đoạn cấp tính, các can thiệp như phẫu thuật cắt một phần sụn phễu hoặc cắt mở rộng dây thanh bằng laser có thể được thực hiện nhằm mở rộng khe thanh môn, giúp người bệnh có thể thở tự nhiên qua đường thở trên mà vẫn cố gắng bảo tồn tối đa giọng nói còn lại.

Song song với các can thiệp cơ học, việc điều trị triệt để nguyên nhân gốc rễ như phẫu thuật bóc tách khối u chèn ép, điều trị bệnh lý thần kinh hoặc kiểm soát bệnh tự miễn là yếu tố quyết định để ngăn ngừa bệnh diễn tiến nặng hơn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không thể ngăn ngừa hoàn toàn tất cả các nguyên nhân gây liệt dây thanh quản, đặc biệt là các biến cố thần kinh bất ngờ hoặc khối u nội tại, người dân vẫn có thể chủ động áp dụng nhiều biện pháp để giảm thiểu nguy cơ mắc phải và hạn chế tối đa các tổn thương thần kinh liên quan.

Trong các can thiệp y khoa, người chuẩn bị trải qua các cuộc phẫu thuật vùng cổ, tuyến giáp, cột sống hoặc lồng ngực nên lựa chọn các cơ sở y tế uy tín có đội ngũ phẫu thuật viên giàu kinh nghiệm và trang thiết bị hiện đại. Việc ứng dụng hệ thống theo dõi thần kinh trong phẫu thuật giúp phẫu thuật viên nhận diện, bộc lộ và bảo vệ tối đa tính nguyên vẹn của dây thần kinh thanh quản quặt ngược trong suốt quá trình mổ.

Duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết thực trong việc bảo vệ hệ thần kinh và đường thở. Cần tuyệt đối tránh xa khói thuốc lá, hạn chế sử dụng đồ uống có cồn và chất kích thích mạnh, vì đây là những yếu tố hàng đầu dẫn đến các khối u ác tính đường hô hấp trên và phổi có thể chèn ép dây thần kinh. Việc trang bị bảo hộ lao động đầy đủ, tránh tiếp xúc trực tiếp với các kim loại nặng và hóa chất độc hại như chì, thủy ngân hoặc asen cũng giúp phòng ngừa nguy cơ tổn thương thần kinh vận động.

Bên cạnh đó, việc thực hiện tiêm chủng đầy đủ để phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, xơ vữa động mạch nhằm ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ não cũng góp phần bảo vệ hệ thống thần kinh trung ương chi phối thanh quản. Ngay khi có các triệu chứng viêm đường hô hấp hoặc khàn tiếng sau cảm cúm, cần điều trị dứt điểm và để thanh quản được nghỉ ngơi hợp lý, tránh la hét hay gắng sức nói quá mức gây phù nề cơ quan phát âm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa Tai Mũi Họng khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo bất thường nào ở đường thở và giọng nói. Đặc biệt, tình trạng khàn tiếng, giọng nói yếu, hụt hơi hoặc thay đổi âm sắc kéo dài liên tục trên hai tuần mà không có dấu hiệu thuyên giảm là tín hiệu chỉ điểm quan trọng, đòi hỏi phải được soi thanh quản để tầm soát các tổn thương thực thể hoặc bệnh lý thần kinh tiềm ẩn.

Các tình huống cần đến bệnh viện ngay lập tức bao gồm: cảm giác khó thở đột ngột, thở rít hoặc có tiếng khò khè khi hít vào; thường xuyên bị sặc nghẹn thức ăn hoặc nước bọt kèm theo ho dữ dội; xuất hiện các cơn ngạt thở, tím tái môi đầu chi hoặc cảm giác đè nặng bóp nghẹt lồng ngực. Đây là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng hẹp đường thở nặng hoặc nguy cơ thức ăn lọt vào phế quản gây viêm phổi hít.

Ngoài ra, những người vừa trải qua phẫu thuật vùng cổ, ngực hoặc sau khi đặt ống nội khí quản mà nhận thấy giọng nói thay đổi bất thường hoặc uống nước bị sặc cũng cần liên hệ ngay với bác sĩ phẫu thuật để được kiểm tra và đánh giá lại độ di động của dây thanh âm, tránh bỏ lỡ thời điểm can thiệp phục hồi tối ưu.

Lưu ý an toàn

Các thông tin y khoa về liệt dây thanh quản chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức tổng quát và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Mỗi bệnh nhân có nguyên nhân gây bệnh, mức độ liệt và vị trí tổn thương dây thần kinh hoàn toàn khác nhau, do đó kế hoạch can thiệp cần được cá nhân hóa chặt chẽ.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc chống viêm, thuốc kháng sinh hoặc các loại thảo dược truyền miệng để tự chữa khàn tiếng kéo dài, vì điều này có thể làm lu mờ triệu chứng của các bệnh lý nguy hiểm tiềm ẩn như khối u ác tính. Khi tập luyện phục hồi giọng nói hoặc áp dụng chế độ ăn uống chống sặc, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn của chuyên gia y tế, tránh tự ý luyện giọng gắng sức khiến thanh quản bị tổn thương thứ phát do quá tải cơ học. Mọi quyết định can thiệp thủ thuật hoặc phẫu thuật đều phải dựa trên sự đồng thuận và tư vấn cặn kẽ của hội đồng y khoa chuyên trách.

Kết luận

Liệt dây thanh quản là một bệnh lý thần kinh cơ học thanh quản có thể gây tác động sâu sắc đến khả năng giao tiếp giọng nói, quá trình ăn uống và sự thông thoáng của đường thở. Tuy nhiên, với sự tiến bộ vượt bậc của y học hiện đại từ các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, hoạt nghiệm thanh quản đến các liệu pháp âm ngữ và vi phẫu thuật chỉnh hình, phần lớn người bệnh đều có cơ hội phục hồi chức năng giọng nói và nâng cao chất lượng cuộc sống. Sự chủ động thăm khám sớm ngay khi nhận thấy những thay đổi bất thường ở giọng nói hay phản xạ nuốt chính là bước đi quyết định giúp phát hiện nguyên nhân kịp thời và bảo vệ an toàn cho hệ hô hấp của bạn.