Lao phổi đã điều trị khỏi có tái phát không và chẩn đoán thế nào?

Lao phổi tái phát là gì?

Lao phổi là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra, chủ yếu tấn công vào nhu mô phổi và lây qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Khi người bệnh tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị bằng thuốc chống lao theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa, phần lớn vi khuẩn sẽ bị tiêu diệt và người bệnh được đánh giá là khỏi bệnh.

Tuy nhiên, khỏi bệnh trên lâm sàng không đồng nghĩa với việc cơ thể có miễn dịch bảo vệ suốt đời. Vi khuẩn lao có đặc tính sinh học đặc biệt, có thể tồn tại âm thầm trong các nang xơ hoặc hạch bạch huyết ở trạng thái bất hoạt mà hệ miễn dịch chưa quét sạch hoàn toàn. Lao phổi tái phát là tình trạng người bệnh từng điều trị khỏi hoặc hoàn thành phác đồ, nhưng sau đó xuất hiện trở lại các bằng chứng vi sinh học hoặc tổn thương tiến triển cho thấy trực khuẩn lao đang hoạt động trở lại.

Nguyên nhân khiến bệnh lao phổi tái phát sau khi đã khỏi

Lao phổi tái phát thường xảy ra theo hai cơ chế chính gồm tái hoạt nội sinh hoặc tái nhiễm ngoại sinh. Tái hoạt nội sinh xuất hiện khi một số ít trực khuẩn lao còn sót lại sau đợt điều trị trước đây, nằm ẩn ở thể ngủ trong các mô sẹo xơ phổi. Khi cơ thể gặp các yếu tố thuận lợi làm suy giảm hệ miễn dịch như tuổi cao, mắc bệnh đái tháo đường, suy thận mạn hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài, những vi khuẩn này sẽ nhân lên và gây bệnh trở lại.

Ngược lại, tái nhiễm ngoại sinh xảy ra khi người bệnh hít phải chủng vi khuẩn lao mới từ một nguồn lây khác trong cộng đồng. Tình trạng này hay gặp ở những khu vực có dịch tễ bệnh lao cao, môi trường sống chật hẹp hoặc thường xuyên tiếp xúc gần với người bệnh lao mà không có biện pháp bảo hộ hô hấp phù hợp.

Biểu hiện nghi ngờ lao phổi tái phát cần lưu ý

Các dấu hiệu của lao phổi tái phát có nhiều nét tương đồng với đợt mắc bệnh đầu tiên nhưng đôi khi khó phân biệt với các di chứng sẹo phổi cũ. Biểu hiện thường gặp nhất là tình trạng ho kéo dài trên hai tuần, có thể là ho khan, ho có đờm hoặc đờm lẫn máu tươi. Kèm theo đó, người bệnh có thể cảm thấy đau tức ngực âm ỉ và khó thở tăng dần khi gắng sức.

Bên cạnh dấu hiệu hô hấp, các triệu chứng toàn thân cũng rất rõ nét. Người bệnh thường bị sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm vào ban đêm, mệt mỏi suy nhược và ăn không ngon miệng. Sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân cũng là một chỉ dấu quan trọng. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra, tránh tâm lý chủ quan rằng đã từng khỏi bệnh thì không bị lại.

Quy trình và các phương pháp chẩn đoán lao phổi tái phát

Chẩn đoán lao phổi tái phát đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm vi sinh. Bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ khai thác kỹ tiền sử điều trị lao trước đây, bao gồm loại phác đồ đã sử dụng, thời gian uống thuốc và kết quả xét nghiệm khi kết thúc đợt điều trị cũ. Chụp X-quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực giúp đánh giá các tổn thương mới xuất hiện, như hang lao mới hoặc thâm nhiễm tiến triển nằm cạnh các vết sẹo xơ cũ.

Để khẳng định bệnh, xét nghiệm vi sinh là tiêu chuẩn quyết định. Người bệnh được chỉ định xét nghiệm nhuộm soi đờm trực tiếp tìm AFB, nuôi cấy vi khuẩn lao và đặc biệt là kỹ thuật sinh học phân tử GeneXpert. Xét nghiệm GeneXpert vừa giúp xác định nhanh sự hiện diện của trực khuẩn lao, vừa phát hiện sớm dấu hiệu kháng kháng sinh rifampicin, hỗ trợ bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị chính xác.

Nguy cơ kháng thuốc ở người bệnh lao phổi tái phát

Một trong những thách thức lớn khi lao phổi tái phát là nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc cao hơn nhiều so với đợt mắc bệnh đầu tiên. Nếu ở đợt điều trị trước, người bệnh từng bỏ thuốc ngắt quãng, tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc sớm khi triệu chứng vừa thuyên giảm, trực khuẩn lao có thể đã phát triển khả năng thích nghi và đề kháng với các thuốc kháng lao thiết yếu.

Khi vi khuẩn đã kháng thuốc, việc điều trị đợt tái phát sẽ kéo dài và phức tạp hơn, đòi hỏi phối hợp các nhóm thuốc hàng hai và tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn cho gan, thận. Do đó, trong quá trình chẩn đoán tái phát, bác sĩ luôn chỉ định làm kháng sinh đồ để kiểm tra độ nhạy cảm của vi khuẩn với từng loại thuốc. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua lại đơn thuốc cũ để uống mà phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ được chỉ định.

Biện pháp giảm thiểu nguy cơ tái phát bệnh lao phổi

Để phòng ngừa lao phổi tái phát, điều tiên quyết trong đợt điều trị ban đầu là người bệnh phải uống thuốc đủ liều, đều đặn hàng ngày và trọn vẹn thời gian theo chỉ dẫn của bác sĩ. Sau khi kết thúc điều trị, người bệnh cần tái khám định kỳ theo lịch hẹn để theo dõi tiến triển tổn thương phổi và phát hiện sớm các bất thường nếu có.

Đồng thời, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết yếu trong việc nâng cao miễn dịch cơ thể. Người từng mắc bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, nghỉ ngơi hợp lý, không hút thuốc lá và hạn chế rượu bia để bảo vệ chức năng hô hấp. Ngoài ra, việc giữ nơi ở thông thoáng, đủ ánh sáng tự nhiên và đeo khẩu trang khi đến nơi đông người hoặc môi trường y tế sẽ giúp hạn chế tối đa nguy cơ tái nhiễm vi khuẩn lao từ cộng đồng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa và tham khảo phổ thông, không thay thế cho việc thăm khám hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng lại đơn thuốc cũ, không tự mua thuốc kháng sinh chống lao hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Mọi quyết định chẩn đoán và điều trị cần dựa trên kết quả thăm khám y khoa cụ thể.

Tóm tắt

Lao phổi hoàn toàn có thể tái phát nếu vi khuẩn cũ hoạt động trở lại hoặc cơ thể tiếp xúc với nguồn lây mới. Việc chủ động nhận diện dấu hiệu bất thường và thực hiện chẩn đoán sớm tại các cơ sở y tế chuyên khoa giúp người bệnh được can thiệp kịp thời, kiểm soát hiệu quả tiến triển bệnh và bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp lâu dài.