Làm sao để giải độc thủy ngân và xử trí đúng cách khi phơi nhiễm

Giải độc thủy ngân là gì?

Thủy ngân là một kim loại nặng tồn tại dưới ba dạng chính gồm thủy ngân nguyên tố thể lỏng, muối thủy ngân vô cơ và thủy ngân hữu cơ như methylmercury tích tụ trong sinh vật biển. Độc tính của thủy ngân đối với cơ thể người phụ thuộc chặt chẽ vào dạng hóa học, nồng độ, thời gian tiếp xúc và con đường phơi nhiễm qua hít thở, đường tiêu hóa hay tiếp xúc qua da. Khi xâm nhập vào tuần hoàn, thủy ngân gắn kết với các protein chứa lưu huỳnh, gây ức chế hàng loạt enzyme quan trọng và tạo ra stress oxy hóa làm hoại tử tế bào. Giải độc thủy ngân là tập hợp các can thiệp y khoa nhằm ngăn chặn sự hấp thu tiếp tục của chất độc, hỗ trợ các cơ quan bài tiết và sử dụng các tác nhân tạo phức đặc hiệu để gắp ion kim loại ra khỏi mô sống rồi đào thải an toàn qua nước tiểu hoặc phân.

Xử trí ban đầu và cách ly nguồn phơi nhiễm thủy ngân

Đối với trường hợp vỡ nhiệt kế hay bóng đèn huỳnh quang phát tán thủy ngân, cần nhanh chóng sơ tán mọi người, đặc biệt là trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai ra khỏi phòng, đồng thời mở cửa sổ thông thoáng và tắt quạt, điều hòa nhằm tránh phát tán hơi độc sang các khu vực khác. Người dọn dẹp cần đeo găng tay cao su, dùng giấy bìa cứng nhẹ nhàng gạt các giọt thủy ngân vào lọ thủy tinh có nắp đậy kín. Tuyệt đối không sử dụng máy hút bụi hoặc chổi quét nhà vì thao tác này sẽ làm thủy ngân vỡ vụn thành các hạt siêu nhỏ và bay hơi nhanh hơn vào không khí.

Nếu thủy ngân dính trực tiếp lên da hoặc bắn vào mắt, nạn nhân cần cởi bỏ ngay quần áo bị nhiễm và rửa sạch vùng tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất mười lăm phút. Quần áo và vật dụng dính độc chất cần được niêm phong trong túi nilon kín để xử lý theo quy định rác thải nguy hại. Sau các bước xử trí sơ bộ tại chỗ, người phơi nhiễm cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ chuyên khoa chống độc đánh giá mức độ nguy cơ.

Liệu pháp chelation trong điều trị y khoa

Trong y khoa hiện đại, phương pháp giải độc thủy ngân đặc hiệu cho các trường hợp ngộ độc cấp tính hoặc nồng độ kim loại nặng trong cơ thể vượt ngưỡng nguy hiểm là liệu pháp gắp kim loại nặng, hay còn gọi là chelation. Phương pháp này sử dụng các hoạt chất tạo phức đặc hiệu như DMSA, DMPS hoặc dimercaprol. Các hoạt chất này khi vào tuần hoàn sẽ tạo liên kết hóa học bền vững với ion thủy ngân đang lưu hành tự do hoặc bám dính trong mô, chuyển hóa chúng thành các phức hợp tan được trong nước và đào thải ra ngoài qua nước tiểu hoặc phân.

Liệu pháp chelation chỉ được thực hiện tại các bệnh viện có chuyên khoa chống độc hoặc hồi sức tích cực dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ. Liều lượng và thời gian dùng thuốc được cá nhân hóa hoàn toàn dựa trên loại thủy ngân phơi nhiễm, xét nghiệm định lượng độc chất trong máu, nước tiểu và chức năng thận của từng người bệnh. Việc tự ý tìm mua các loại thuốc chelation trôi nổi để uống hoặc tiêm truyền tại nhà có thể dẫn đến suy thận cấp, hạ canxi máu nghiêm trọng và rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng.

Hỗ trợ chức năng đào thải và bảo vệ nội tạng

Bên cạnh thuốc kháng độc đặc hiệu, quá trình điều trị ngộ độc thủy ngân luôn bao gồm các biện pháp hồi sức tích cực và bảo vệ cơ quan đích. Thủy ngân sau khi hấp thu có xu hướng tích tụ nồng độ cao tại thận và hệ thần kinh trung ương, gây hoại tử ống thận cấp và tổn thương tế bào thần kinh. Do đó, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch tĩnh mạch để duy trì lượng nước tiểu ổn định, thúc đẩy bài niệu nhằm giảm tải độc chất lắng đọng tại cầu thận và ống thận.

Trong các trường hợp ngộ độc thủy ngân đường tiêu hóa do nuốt phải muối thủy ngân vô cơ gây bỏng rát và xuất huyết, người bệnh có thể được chỉ định nội soi tiêu hóa kiểm tra tổn thương, rửa dạ dày thận trọng hoặc dùng than hoạt tính nếu còn trong khung giờ vàng tiếp nhận. Đối với bệnh nhân đã xuất hiện biến chứng suy thận nặng không còn đáp ứng với thuốc lợi tiểu, kỹ thuật lọc máu ngắt quãng hoặc thẩm tách máu có thể được áp dụng để hỗ trợ đào thải các phức hợp độc chất và cân bằng nội môi. Mọi can thiệp đều đòi hỏi theo dõi sát sao điện giải đồ, chức năng gan và công thức máu.

Cảnh giác với các phương pháp giải độc tự chế tại nhà

Hiện nay trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin sai lệch về việc giải độc thủy ngân bằng các phương pháp tự nhiên như uống nước ép cần tây, uống nước đậu đen, dùng thực phẩm chức năng detox gan hoặc xông hơi toát mồ hôi. Về mặt sinh lý bệnh, thủy ngân liên kết rất chặt chẽ với các nhóm sulfhydryl của protein trong mô cơ thể, do đó các hoạt chất thực vật thông thường hoàn toàn không thể bẻ gãy liên kết này để kéo kim loại nặng ra ngoài.

Việc tự ý áp dụng chế độ thanh lọc cơ thể không rõ nguồn gốc không những không làm giảm lượng thủy ngân tích tụ mà còn khiến người bệnh mất đi thời gian vàng điều trị tại bệnh viện. Tệ hại hơn, một số chế phẩm truyền tĩnh mạch không rõ nguồn gốc được quảng cáo là truyền vi chất thải độc kim loại có thể gây sốc phản vệ, nhiễm trùng huyết hoặc làm tổn thương gan thận trầm trọng hơn. Người dân cần tỉnh táo nhận diện các thông tin sai lệch và chỉ tham khảo ý kiến từ các bác sĩ chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không tự ý tìm mua hay sử dụng các loại thuốc gắp kim loại nặng, thuốc nam hoặc dịch truyền được quảng cáo có tác dụng thải độc thủy ngân khi chưa có chỉ định và giám sát của bác sĩ chuyên khoa chống độc. Khi nghi ngờ bản thân hoặc người nhà bị phơi nhiễm thủy ngân, cần liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc đến bệnh viện có chuyên khoa hồi sức cấp cứu gần nhất để được thăm khám, làm xét nghiệm máu và nước tiểu nhằm có hướng can thiệp y khoa chính xác.

Tóm tắt

Giải độc thủy ngân là một quy trình y khoa phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa chống độc. Khi nghi ngờ phơi nhiễm hoặc có triệu chứng ngộ độc, người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện để được làm xét nghiệm định lượng và điều trị kịp thời, tuyệt đối không tự ý áp dụng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.