Khí phế thũng: Cơ chế tổn thương phế nang, nhận biết triệu chứng và cách điều trị

Tổng quan về khí phế thũng

Về mặt giải phẫu và sinh lý học đường hô hấp, phổi người chứa hàng trăm triệu phế nang li ti được bao bọc bởi mạng lưới mao mạch dày đặc. Đây là vị trí diễn ra quá trình trao đổi khí sống còn: tiếp nhận oxy từ không khí hít vào để đưa vào hệ tuần hoàn và đào thải khí carbon dioxide từ máu ra ngoài môi trường khi thở ra. Ở người khỏe mạnh, các phế nang sở hữu tính đàn hồi tuyệt vời, tự co lại khi thở ra để đẩy toàn bộ khí cặn ra ngoài giống như một quả bóng bay xẹp lại.

Ở bệnh nhân khí phế thũng, quá trình viêm mạn tính và sự mất cân bằng giữa các men tiêu protein với chất ức chế men trong phổi khiến các sợi đàn hồi elastin tại vách phế nang bị phá hủy. Các vách ngăn mỏng manh giữa các túi khí tiêu biến dần, khiến nhiều phế nang nhỏ hợp lại thành các khoang chứa khí lớn bất thường nhưng lại mất đi tính đàn hồi. Khi các cấu trúc nâng đỡ này bị xơ hóa và biến dạng, các tiểu phế quản hô hấp dễ bị xẹp lại trong thì thở ra. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng ứ đọng khí hoặc bẫy khí nghiêm trọng trong phổi, khiến thể tích khí cặn tăng cao và làm lồng ngực người bệnh căng phồng.

Khi diện tích bề mặt trao đổi khí bị thu hẹp đáng kể, cơ thể người bệnh rơi vào tình trạng thiếu oxy trường diễn, đặc biệt là khi nhu cầu chuyển hóa tăng lên trong lúc lao động hoặc vận động thể chất. Khí phế thũng thường phát triển song hành cùng viêm phế quản mạn tính trong hội chứng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD. Trong khi viêm phế quản mạn tính đặc trưng bởi sự viêm nhiễm tăng tiết đờm nhầy tại các ống dẫn khí lớn, khí phế thũng lại là tổn thương phá hủy không phục hồi tại nhu mô phổi và các phế nang ngoại vi. Hiểu rõ bản chất giải phẫu này giúp người bệnh nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ lá phổi trước các tác nhân gây hại.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân hàng đầu và phổ biến nhất gây ra bệnh khí phế thũng là thói quen hút thuốc lá chủ động cũng như việc hít phải khói thuốc lá thụ động trong thời gian dài. Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại và các gốc tự do kích hoạt phản ứng viêm liên tục tại đường thở. Tình trạng kích ứng này huy động các tế bào miễn dịch, đặc biệt là bạch cầu đa nhân trung tính và đại thực bào, giải phóng một lượng lớn enzym elastase. Bình thường, enzym này giúp dọn dẹp các mảnh vụn tế bào, nhưng khi bị kích hoạt quá mức, nó sẽ trực tiếp phân giải các sợi collagen và elastin cấu tạo nên khung nâng đỡ phế nang, làm vách túi khí bị mỏng dần và vỡ vụn.

Bên cạnh khói thuốc lá, việc phơi nhiễm mạn tính với ô nhiễm không khí cũng là nguyên nhân gây bệnh quan trọng. Những người làm việc lâu năm trong môi trường công nghiệp nặng, khai thác mỏ than, chế biến khoáng sản, sản xuất dệt may hoặc tiếp xúc thường xuyên với bụi bông, bụi silic, khói hàn và các hóa chất hữu cơ bay hơi có nguy cơ tổn thương phổi rất cao. Ngoài ra, ô nhiễm không khí trong nhà bắt nguồn từ việc đun nấu bằng bếp than tổ ong, củi đốt hoặc hệ thống sưởi thông gió kém cũng âm thầm làm tổn hại niêm mạc phế quản và phế nang qua nhiều năm tháng.

Một nguyên nhân nội sinh đặc thù nhưng có ý nghĩa lâm sàng to lớn là bệnh lý di truyền do thiếu hụt protein alpha-1 antitrypsin. Alpha-1 antitrypsin là loại protein bảo vệ quan trọng do gan sản xuất, đóng vai trò ức chế hoạt tính phá hủy của men elastase tại phổi. Khi cá nhân mang đột biến gen dẫn đến nồng độ alpha-1 antitrypsin trong máu suy giảm nghiêm trọng, enzym elastase sẽ tự do phá hủy mô liên kết của phổi mà không gặp bất kỳ sự cản trở nào. Người mang khiếm khuyết di truyền này có thể khởi phát khí phế thũng từ rất sớm, ngay cả khi không có tiền sử hút thuốc lá.

Tuổi tác và bệnh lý đường hô hấp tái diễn cũng là những yếu tố nguy cơ đáng kể. Bệnh thường được chẩn đoán ở nhóm người từ 40 đến 60 tuổi trở lên do tác động tích lũy của các chất độc hại qua thời gian dài kết hợp với quá trình lão hóa tự nhiên của nhu mô phổi. Những người có tiền sử mắc hen phế quản kiểm soát kém, nhiễm trùng đường hô hấp dưới tái phát nhiều lần khi còn nhỏ hoặc có các bất thường cấu trúc lồng ngực bẩm sinh cũng đối mặt với nguy cơ suy giảm tính đàn hồi phế nang cao hơn hẳn so với người bình thường.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Khí phế thũng thường khởi phát một cách âm thầm và tiến triển chậm rãi qua nhiều năm, khiến người bệnh ở giai đoạn đầu dễ lầm tưởng các biểu hiện chỉ là dấu hiệu bình thường của tuổi tác hoặc do thiếu vận động thể lực. Triệu chứng lâm sàng sớm và điển hình nhất là cảm giác khó thở hoặc hụt hơi khi thực hiện các hoạt động gắng sức, chẳng hạn như leo cầu thang, mang vác vật nặng hoặc đi bộ nhanh. Cùng với khó thở, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng ho khan kéo dài hoặc ho có đờm nhầy trong, thở khò khè từng cơn và luôn cảm thấy mệt mỏi, uể oải do cơ thể phải tăng công hô hấp để bù trừ lượng oxy thiếu hụt.

Khi các vách phế nang tiếp tục bị phá hủy trên diện rộng, tình trạng khó thở trở nên thường trực ngay cả khi người bệnh nghỉ ngơi, nói chuyện hoặc làm việc nhẹ nhàng. Do không khí bị bẫy lại trong phổi, đường kính trước sau của lồng ngực người bệnh tăng dần lên, tạo nên hình ảnh biến dạng lồng ngực hình thùng đặc trưng. Người bệnh thường có xu hướng thở chúm môi khi thở ra để tạo áp lực dương nội tại giúp các tiểu phế quản không bị xẹp sớm. Tình trạng sụt cân ngoài ý muốn, chán ăn và teo cơ bắp cũng diễn ra phổ biến do nhu cầu tiêu hao năng lượng cho hoạt động hô hấp quá lớn trong khi hấp thu dinh dưỡng bị suy giảm.

Ở giai đoạn muộn hoặc khi xuất hiện đợt cấp, tình trạng thiếu oxy máu trầm trọng và ứ đọng khí carbonic sẽ bộc lộ các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Người bệnh xuất hiện môi và đầu chi tím tái, đau đầu nhiều vào buổi sáng do ứ đọng carbon dioxide ban đêm, ngủ gà, lú lẫn hoặc mất định hướng không gian. Nếu bệnh biến chứng thành suy tim phải hay còn gọi là tâm phế mạn, người bệnh sẽ biểu hiện phù hai chi dưới, gan to, tức nặng vùng hạ sườn phải và tĩnh mạch cổ nổi rõ khi ngồi.

Các triệu chứng của khí phế thũng rất dễ bị nhầm lẫn với cơn hen phế quản, suy tim ứ huyết hoặc viêm phế quản mạn tính đơn thuần. Trong khi hen phế quản thường có tính chất bộc phát thành từng cơn co thắt có thể hồi phục tốt sau dùng thuốc giãn phế quản, thì khó thở trong khí phế thũng lại có tính chất liên tục, tăng dần và đáp ứng kém linh hoạt hơn. Sự phối hợp giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các trắc nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu là điều kiện tiên quyết để phân định chính xác bản chất tổn thương.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán khí phế thũng đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc khai thác bệnh sử chi tiết và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên biệt. Ban đầu, bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ tìm hiểu cặn kẽ về thói quen hút thuốc lá, thời gian phơi nhiễm với khói bụi nghề nghiệp cũng như tiền sử gia đình về các bệnh lý phổi sớm. Khi thăm khám thực thể, bác sĩ có thể quan sát thấy lồng ngực hình thùng, kiểu thở chúm môi, gõ lồng ngực vang trống do ứ khí và nghe phổi thấy tiếng rì rào phế nang giảm sút rõ rệt ở cả hai phế trường.

Đo chức năng thông khí phổi bằng phế dung kế là phương pháp quan trọng nhất giúp đánh giá mức độ tắc nghẽn đường dẫn khí. Người bệnh sẽ được hướng dẫn hít vào hết sức và thổi thật nhanh, thật mạnh vào thiết bị đo. Thông số thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên FEV1 và dung tích sống gắng sức FVC giúp bác sĩ xác định tỷ lệ FEV1/FVC sau khi dùng thuốc giãn phế quản. Tỷ lệ này dưới 0,7 xác nhận có tình trạng tắc nghẽn luồng khí không hồi phục hoàn toàn, đặc trưng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và khí phế thũng.

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quyết định trong việc xác nhận tổn thương mô học. Phim chụp X-quang ngực thẳng có thể gợi ý tình trạng trường phổi quá sáng, cơ hoành hạ thấp và dẹt, các khoảng liên sườn giãn rộng. Tuy nhiên, chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao HRCT lồng ngực mới là phương tiện trực quan và nhạy bén nhất, cho phép phát hiện rõ nét các kén khí, vùng nhu mô phổi bị tiêu hủy và vị trí phân bố của khí phế thũng. Ngoài ra, xét nghiệm khí máu động mạch được chỉ định để định lượng nồng độ oxy và carbon dioxide trong máu ở các trường hợp nặng. Xét nghiệm định lượng nồng độ protein alpha-1 antitrypsin trong huyết thanh cũng được khuyến cáo thực hiện cho những người trẻ tuổi hoặc người không hút thuốc nhưng có biểu hiện bệnh.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh khí phế thũng

Khí phế thũng nếu không được chẩn đoán sớm và quản lý y khoa đúng cách có thể dẫn đến nhiều biến chứng đe dọa trực tiếp tới tính mạng người bệnh. Khi các vách phế nang bị mỏng và giãn nở quá mức, chúng có thể hình thành các bóng khí lớn ở ngoại vi màng phổi. Nếu một trong những bóng khí này bị vỡ ra do áp lực ho hoặc gắng sức, không khí từ bên trong phổi sẽ tràn vào khoang màng phổi gây nên tình trạng tràn khí màng phổi tự phát. Biến chứng này làm phổi bị xẹp đột ngột, gây đau ngực dữ dội và suy hô hấp cấp tính cần phải can thiệp dẫn lưu cấp cứu ngay lập tức.

Một biến chứng nguy hiểm khác là suy hô hấp mạn tính tiến triển thành suy tim phải hay còn gọi là bệnh tâm phế mạn. Do diện tích mao mạch phổi bị phá hủy trên diện rộng cùng với tình trạng thiếu oxy máu kéo dài, các tiểu động mạch phổi bị co thắt phản xạ, làm tăng áp lực động mạch phổi. Tâm thất phải của tim buộc phải làm việc gắng sức liên tục để bơm máu qua hệ mạch phổi bị tắc hẹp, lâu dần sẽ dẫn tới phì đại thất phải và suy tim phải toàn bộ. Bên cạnh đó, người mắc khí phế thũng còn có nguy cơ rất cao bị viêm phổi và nhiễm trùng đường hô hấp dưới tái diễn, khiến chức năng phổi suy giảm nhanh chóng sau mỗi đợt bệnh.

Tiên lượng và tiến triển lâu dài của khí phế thũng

Tiên lượng sống và chất lượng cuộc sống của người bệnh khí phế thũng phụ thuộc mật thiết vào giai đoạn phát hiện bệnh, mức độ suy giảm thể tích thở ra gắng sức FEV1 và đặc biệt là việc người bệnh có chấm dứt hoàn toàn hút thuốc lá hay không. Ở những người tiếp tục hút thuốc, tốc độ suy giảm chức năng phổi diễn ra nhanh hơn gấp nhiều lần so với người bình thường, dẫn tới nguy cơ tàn phế hô hấp và tử vong sớm do các biến chứng tim phổi phức tạp.

Ngược lại, nếu người bệnh được chẩn đoán ở giai đoạn sớm, tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị y tế, cai thuốc lá dứt điểm và tham gia các chương trình phục hồi chức năng hô hấp định kỳ, tốc độ suy giảm thể tích phổi sẽ chậm lại đáng kể. Mặc dù cấu trúc mô phổi bị phá hủy không thể tái tạo nguyên vẹn, việc kiểm soát tốt các đợt bùng phát và duy trì dung nạp vận động sẽ giúp người bệnh kéo dài tuổi thọ, giảm thiểu số lần nhập viện cấp cứu và duy trì chất lượng cuộc sống ổn định trong nhiều năm.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay, y học chưa có phương pháp nào có thể tái tạo lại các phế nang đã bị phá hủy vĩnh viễn do khí phế thũng. Do đó, mục tiêu điều trị y khoa bao gồm giảm bớt triệu chứng khó thở, duy trì khả năng hoạt động thể chất, ngăn ngừa các đợt cấp nguy hiểm và làm chậm tối đa tốc độ suy giảm chức năng phổi. Kế hoạch điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa hô hấp thiết lập dựa trên mức độ tắc nghẽn thông khí, tần suất xuất hiện triệu chứng và các bệnh lý đồng mắc của từng cá thể người bệnh.

Trong chiến lược điều trị nội khoa, bác sĩ sẽ chỉ định các nhóm thuốc dạng hít để tác động trực tiếp lên đường thở nhằm giảm thiểu tác dụng phụ toàn thân. Nhóm thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài bao gồm thuốc chủ vận thụ thể beta-2 hoặc thuốc kháng cholinergic giúp thư giãn các cơ trơn bao quanh phế quản, mở rộng đường dẫn khí và cải thiện thông khí phổi. Ở những bệnh nhân thường xuyên có đợt cấp tái phát hoặc có kèm theo viêm phế quản mạn tính, corticosteroid dạng hít có thể được phối hợp nhằm kiểm soát tình trạng viêm niêm mạc. Các loại thuốc làm loãng dịch tiết nhầy đường thở và thuốc kháng sinh cũng được bác sĩ cân nhắc sử dụng phù hợp khi xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng hô hấp cấp tính. Đối với bệnh nhân thiếu hụt protein alpha-1 antitrypsin bẩm sinh, liệu pháp bù protein qua đường truyền tĩnh mạch định kỳ có thể được áp dụng để làm chậm tốc độ thoái hóa mô phổi.

Phục hồi chức năng hô hấp là một trụ cột then chốt giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia y tế, người bệnh được tập luyện kỹ thuật thở cơ hoành, thở chúm môi và các bài tập vận động thể lực thích hợp để tăng cường sức mạnh cơ hô hấp và nâng cao dung nạp gắng sức. Đối với những trường hợp suy hô hấp mạn tính với nồng độ oxy trong máu sụt giảm nghiêm trọng, bác sĩ sẽ chỉ định liệu pháp thở oxy dài hạn tại nhà để bảo vệ các cơ quan quan trọng và phòng ngừa suy tim phải.

Khi các biện pháp nội khoa tối ưu không còn đem lại hiệu quả và các bóng khí phát triển quá lớn chèn ép nhu mô lành, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp phẫu thuật. Các phương án bao gồm phẫu thuật cắt giảm thể tích phổi, đặt van một chiều qua nội soi phế quản để cô lập vùng phổi tổn thương, hoặc phẫu thuật ghép phổi đối với các ca bệnh giai đoạn cuối ở bệnh nhân đủ điều kiện sức khỏe. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc hay thay đổi liều lượng mà cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi sát sao tiến triển bệnh.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa quan trọng và hiệu quả nhất đối với bệnh khí phế thũng là từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá, thuốc lào, xì gà cũng như các sản phẩm thuốc lá điện tử. Đồng thời, việc tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động là cực kỳ cần thiết để bảo vệ hệ thống phế nang mỏng manh. Người bệnh và những người xung quanh cần nâng cao nhận thức rằng việc ngừng hút thuốc ở bất kỳ thời điểm nào cũng giúp làm chậm đáng kể tốc độ suy giảm thể tích thở ra gắng sức của phổi.

Cải thiện chất lượng không khí trong không gian sống và nơi làm việc đóng vai trò rất lớn trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Các gia đình nên hạn chế sử dụng bếp than tổ ong, củi đốt trong nhà kín, thay vào đó nên duy trì không gian thông thoáng, sử dụng máy hút mùi hoặc máy lọc không khí khi cần thiết. Đối với những người lao động trong các ngành nghề có nguy cơ cao như thợ mỏ, công nhân xây dựng, dệt may hoặc thợ sơn, việc trang bị và sử dụng đúng cách các thiết bị bảo hộ cá nhân đạt chuẩn, đặc biệt là mặt nạ lọc bụi mịn và hơi hóa chất độc hại, là yêu cầu bắt buộc để ngăn chặn tổn thương đường thở.

Chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin đường hô hấp giúp bảo vệ phổi trước các đợt nhiễm trùng cấp tính có thể thúc đẩy tổn thương khí phế thũng. Người trưởng thành, người cao tuổi và nhóm có nguy cơ cao nên tiêm phòng vắc xin cúm hàng năm, vắc xin phòng vi khuẩn phế cầu, vắc xin ho gà và các mũi tiêm phòng ngừa Covid-19 theo khuyến cáo của cơ quan y tế. Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, duy trì thói quen tập luyện thể dục vừa sức kết hợp với các bài tập thở dưỡng sinh sẽ giúp củng cố hệ miễn dịch và duy trì độ co giãn tối ưu của cơ hô hấp.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa hô hấp để được thăm khám nếu nhận thấy tình trạng khó thở xuất hiện thường xuyên hơn khi leo cầu thang hoặc khi thực hiện các công việc sinh hoạt thường nhật. Bên cạnh đó, các dấu hiệu như ho kéo dài liên tục trên vài tuần, ho có đờm nhầy thay đổi màu sắc sang vàng hoặc xanh, thở khò khè tái diễn, cảm giác tức nặng ngực không giải thích được hoặc sụt cân nhanh chóng mà không rõ nguyên nhân đều là những tín hiệu cảnh báo tổn thương đường hô hấp dưới cần được khảo sát chức năng phổi kịp thời.

Người bệnh hoặc người nhà cần gọi ngay xe cấp cứu hoặc đến phòng cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện các triệu chứng nguy kịch sau đây:

Cơn khó thở diễn tiến dữ dội, đột ngột đến mức người bệnh không thể nói trọn một câu hoặc cảm thấy ngạt thở nghiêm trọng ngay cả khi ngồi nghỉ.

Môi, móng tay, đầu ngón tay hoặc niêm mạc da chuyển sang màu xanh tím nhợt nhạt do thiếu oxy máu cấp tính.

Cảm giác lú lẫn, ngủ gà, phản ứng chậm chạp, mất định hướng, hoa mắt chóng mặt hoặc ngất xỉu.

Đau ngực nhói dữ dội xuất hiện đột ngột ở một bên ngực kèm theo khó thở tăng nhanh, dấu hiệu cảnh báo biến chứng tràn khí màng phổi tự phát.

Nhịp tim đập nhanh dồn dập, hồi hộp đánh trống ngực hoặc sốt cao rét run đi kèm đờm đặc hôi.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao nhận thức y khoa tổng quan, hoàn toàn không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mỗi người bệnh khí phế thũng có mức độ phá hủy nhu mô phổi, tình trạng tắc nghẽn thông khí và bệnh lý nền đi kèm rất khác nhau, do đó kế hoạch chăm sóc và sử dụng thuốc cần được cá nhân hóa chặt chẽ sau khi có kết quả thăm dò chức năng hô hấp.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc giãn phế quản, thuốc xông khí dung, thuốc kháng sinh hoặc corticosteroid để tự điều trị tại nhà khi chưa có chỉ định y khoa. Việc tự ý sử dụng hoặc ngừng thuốc đột ngột có thể dẫn tới các biến chứng nghiêm trọng như loạn nhịp tim, hạ kali máu, suy tuyến thượng thận hoặc làm nặng thêm tình trạng suy hô hấp. Ngoài ra, người bệnh cần đặc biệt thận trọng, không tự ý mua các bình oxy để thở liều cao tại nhà mà không có sự kiểm soát của bác sĩ, bởi nồng độ oxy quá mức có thể làm ức chế trung tâm hô hấp ở những người có tình trạng ứ đọng khí carbonic mạn tính.

Kết luận

Khí phế thũng là một căn bệnh mạn tính nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện từ sớm. Mặc dù các cấu trúc phế nang đã thoái hóa không thể khôi phục lại trạng thái ban đầu, sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ giúp kiểm soát tốt các triệu chứng khó thở, ngăn ngừa biến chứng đợt cấp và duy trì khả năng sinh hoạt độc lập. Việc từ bỏ khói thuốc lá, tránh xa các môi trường ô nhiễm độc hại, tiêm chủng đầy đủ và kiên trì rèn luyện các bài tập phục hồi chức năng phổi là những yếu tố nền tảng để bảo vệ lá phổi vững vàng. Khi nhận thấy bất kỳ biểu hiện hô hấp bất thường nào, người bệnh hãy chủ động đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và nhận hướng dẫn điều trị y khoa phù hợp.