Ketone là gì và ý nghĩa của xét nghiệm ketone trong nước tiểu

Xét nghiệm ketone trong nước tiểu là gì?

Ketone là các hợp chất hóa học hữu cơ được tạo ra tại gan khi cơ thể chuyển dịch từ quá trình phân giải đường sang phân giải acid béo để cung cấp năng lượng. Trong điều kiện sinh lý bình thường của người khỏe mạnh, lượng ketone tạo ra rất nhỏ và được các mô ngoại vi tiêu thụ hoàn toàn, do đó xét nghiệm nước tiểu thông thường sẽ không tìm thấy hoặc chỉ cho kết quả âm tính.

Khi nồng độ ketone trong máu tăng cao vượt quá ngưỡng tái hấp thu của ống thận, các phân tử này sẽ tràn vào hệ tiết niệu và xuất hiện trong nước tiểu, hiện tượng này được gọi là ceton niệu. Sự hiện diện của ketone trong nước tiểu có thể chỉ là phản ứng thích nghi tạm thời khi cơ thể thiếu năng lượng từ tinh bột, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của các rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng cần được can thiệp y khoa.

Cơ chế hình thành thể ketone trong cơ thể người

Trong điều kiện sinh lý bình thường, tế bào sử dụng glucose từ thức ăn làm nguồn năng lượng chủ yếu nhờ sự hỗ trợ của hormone insulin. Khi cơ thể không nhận đủ carbohydrate do nhịn đói lâu ngày, nôn ói kéo dài hoặc do thiếu hụt insulin nghiêm trọng ở bệnh đái tháo đường, các tế bào không thể hấp thu đường trong máu.

Để duy trì hoạt động sống, gan bắt đầu huy động và phân giải các mô mỡ dự trữ thành acid béo tự do, sau đó chuyển hóa thành các hợp chất gọi chung là thể ketone. Ba thể ketone chính bao gồm acetoacetate, beta-hydroxybutyrate và acetone. Một phần ketone được tim, não và cơ bắp sử dụng làm năng lượng thay thế, trong khi lượng dư thừa sẽ được đào thải qua đường hô hấp tạo mùi hơi thở đặc trưng hoặc bài tiết qua thận vào nước tiểu. Khi lượng sản sinh vượt quá khả năng xử lý của cơ thể, nồng độ ketone tăng vọt sẽ gây toan hóa máu, dẫn đến tình trạng nhiễm toan ceton nguy hiểm.

Các trường hợp cần thực hiện xét nghiệm ketone trong nước tiểu

Xét nghiệm ketone trong nước tiểu là phương pháp đơn giản nhằm đo lượng thể ketone bài tiết qua hệ tiết niệu. Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm này trong nhiều tình huống lâm sàng cần theo dõi chặt chẽ chuyển hóa năng lượng.

Đối tượng cần lưu ý hàng đầu là bệnh nhân đái tháo đường, đặc biệt là đái tháo đường tuýp 1 khi chỉ số đường huyết tăng cao liên tục trên mười ba mmol/l hoặc khi cơ thể gặp các đợt nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật. Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc bị nghén nặng kèm nôn mửa liên tục cũng cần kiểm tra để phát hiện sớm tình trạng suy dinh dưỡng hay rối loạn toan kiềm. Ngoài ra, người đang thực hiện các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, người vận động thể lực cường độ cao kéo dài hoặc bệnh nhân hồi sức cấp cứu bị mất nước nặng cũng có thể được yêu cầu làm xét nghiệm để đánh giá mức độ dị hóa chất béo.

Ý nghĩa lâm sàng của các mức độ ketone trong nước tiểu

Kết quả xét nghiệm nước tiểu bằng que thử thường hiển thị dưới dạng bán định lượng từ âm tính đến các mức độ vết, nhẹ, vừa hoặc nhiều tương ứng với sự đổi màu của chất chỉ thị.

Ở người bình thường khỏe mạnh, kết quả luôn ở mức âm tính. Mức độ vết hoặc nhẹ thường phản ánh tình trạng thiếu hụt năng lượng tạm thời như sau một đêm nhịn ăn dài, sau buổi tập thể dục nặng hoặc trong giai đoạn đầu của chế độ ăn ít tinh bột. Mức độ vừa và nhiều cảnh báo cơ thể đang phân giải mỡ ồ ạt, rất đáng lo ngại ở người bệnh đái tháo đường. Nồng độ ketone cao trong nước tiểu kết hợp với đường huyết tăng vọt là dấu hiệu điển hình của biến chứng cấp tính nhiễm toan ceton do đái tháo đường. Bệnh nhân có nguy cơ rơi vào trạng thái mất nước tế bào, rối loạn cân bằng điện giải, suy thận cấp, hôn mê và đe dọa tính mạng nếu không được truyền dịch và dùng insulin kịp thời.

Các yếu tố ảnh hưởng đến độ chính xác của xét nghiệm ketone nước tiểu

Xét nghiệm ketone nước tiểu chủ yếu phát hiện acetoacetate bằng phản ứng với hóa chất nitroprusside trên que thử, trong khi dạng ketone chiếm ưu thế khi bị toan nặng lại là beta-hydroxybutyrate. Do đó, trong giai đoạn đầu của cơn toan chuyển hóa nặng, que thử nước tiểu có thể đánh giá thấp hơn thực tế mức độ nguy hiểm của bệnh.

Ngoài ra, kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bên ngoài. Mẫu nước tiểu để lâu ngoài không khí có thể khiến acetone bay hơi hoặc vi khuẩn làm thoái hóa acetoacetate dẫn đến kết quả âm tính giả. Ngược lại, tình trạng mất nước nghiêm trọng làm nước tiểu cô đặc, hoặc người bệnh đang sử dụng một số thuốc như captopril, levodopa hay các hợp chất chứa nhóm sulfhydryl có thể gây ra kết quả dương tính giả. Việc bảo quản que thử ở nơi ẩm ướt, tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng cũng làm hỏng chất thử sinh hóa. Vì vậy, người bệnh cần tuân thủ đúng quy trình lấy mẫu và không tự ý đưa ra kết luận điều trị dựa trên kết quả đơn lẻ.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm ketone bằng que thử tại nhà chỉ mang tính chất sàng lọc và tham khảo ban đầu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc, không tự điều chỉnh liều insulin hoặc tự ý sử dụng các loại thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như thở nhanh sâu, hơi thở có mùi táo chín, khô miệng dữ dội, lú lẫn hoặc đau bụng, cần gọi hỗ trợ y tế ngay lập tức.

Tóm tắt

Xét nghiệm ketone trong nước tiểu là công cụ hỗ trợ theo dõi chuyển hóa hữu ích, đặc biệt với người bệnh đái tháo đường và phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, chỉ số ketone nước tiểu luôn cần được đánh giá song song với nồng độ glucose máu và các biểu hiện lâm sàng cụ thể. Khi phát hiện chỉ số bất thường hoặc xuất hiện dấu hiệu mệt mỏi, nôn ói, người bệnh cần liên hệ bác sĩ chuyên khoa nội tiết để được tư vấn chính xác.