Hướng dẫn sơ cứu và bất động gãy xương đúng cách

Sơ cứu gãy xương là gì?

Gãy xương là tình trạng mất tính liên tục hoàn toàn hoặc một phần của cấu trúc xương dưới tác động của lực cơ học trực tiếp hoặc gián tiếp vượt quá sức chịu đựng tự nhiên của mô xương. Chấn thương này thường phát sinh từ tai nạn giao thông, chấn thương trong lao động, ngã do trơn trượt trong sinh hoạt gia đình hoặc va chạm mạnh khi luyện tập thể dục thể thao.

Tổn thương gãy xương không chỉ đơn thuần ảnh hưởng đến phần cứng của bộ khung nâng đỡ cơ thể mà còn thường xuyên đi kèm tổn thương các mô mềm lân cận như rách bao khớp, đụng dập khối cơ, tổn thương màng xương, tổn thương mạch máu lớn và chèn ép bó dây thần kinh. Việc sơ cứu và bất động kịp thời có vai trò quyết định trong việc giảm nhẹ cảm giác đau đớn, ngăn ngừa biến chứng di lệch thứ phát của các mảnh xương vỡ và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình điều trị phục hồi chức năng vận động về sau.

Nguyên tắc đánh giá an toàn và giữ bất động ban đầu

Khi tiếp cận hiện trường tai nạn, việc đầu tiên là đánh giá mức độ an toàn xung quanh cho cả người hỗ trợ và nạn nhân nhằm phòng ngừa các nguy cơ thứ phát. Tiếp theo, cần kiểm tra nhanh các dấu hiệu sinh tồn bao gồm tri giác, nhịp thở và đường thở của người bệnh. Nếu nạn nhân bất tỉnh hoặc có dấu hiệu suy hô hấp, việc khai thông đường thở và hồi sức tim phổi cơ bản cần được ưu tiên hàng đầu trước khi can thiệp vào các tổn thương xương khớp.

Trong quá trình tiếp cận, người sơ cứu cần động viên tinh thần, trấn an để nạn nhân tránh hoảng loạn, giữ yên tư thế hiện tại và tuyệt đối không để nạn nhân tự vận động chi bị thương. Nếu nghi ngờ có tổn thương cột sống cổ hoặc cột sống thắt lưng đi kèm, phải giữ bất động hoàn toàn toàn bộ trục đầu cổ và thân mình, tránh việc xoay trở hoặc bế vác người bệnh sai cách khiến thương tổn tủy sống trở nên trầm trọng hơn.

Quy trình xử trí ban đầu đối với trường hợp gãy xương kín

Gãy xương kín là tình trạng xương bị gãy nhưng đầu xương không xuyên thủng qua da và vùng da quanh vị trí tổn thương vẫn nguyên vẹn. Dấu hiệu nhận biết thường là đau chói dữ dội tại vị trí va đập, sưng nề nhanh chóng, bầm tím, biến dạng chi hoặc nạn nhân mất hoàn toàn khả năng cử động chủ động ở đoạn chi đó.

Khi thực hiện sơ cứu gãy xương kín, người hỗ trợ cần giữ nguyên tư thế biến dạng của chi, tuyệt đối không cố gắng kéo thẳng hay nắn chỉnh lại hình dáng ban đầu. Dùng kéo cắt bỏ nhẹ nhàng phần trang phục quanh vùng chấn thương để quan sát rõ thương tổn, tránh việc kéo giật quần áo gây thêm đau đớn. Có thể hỗ trợ kê đỡ chi bị tổn thương bằng các vật mềm như gối, cuộn chăn hoặc áo khoác trước khi tiến hành đặt nẹp bất động. Sau đó, nhanh chóng liên hệ xe cấp cứu để chuyển nạn nhân đến cơ sở ngoại khoa gần nhất.

Cách sơ cứu an toàn cho tổn thương gãy xương hở

Gãy xương hở là chấn thương nặng nề và phức tạp khi ổ gãy thông trực tiếp với môi trường bên ngoài qua vết rách trên da, có thể thấy rõ đầu xương nhô ra ngoài kèm tình trạng chảy máu liên tục. Ưu tiên cấp bách trong sơ cứu gãy xương hở là cầm máu khẩn cấp và bảo vệ ổ gãy khỏi nguy cơ nhiễm trùng sâu vào mô mềm và tủy xương.

Nếu có chảy máu nhiều, người sơ cứu dùng miếng gạc vô khuẩn hoặc khăn sạch ép nhẹ nhàng xung quanh mép vết thương để cầm máu, tránh đè trực tiếp lên đầu xương gãy nhọn. Đối với phần xương chồi ra ngoài, tuyệt đối không được dùng tay đẩy xương ngược vào trong cơ thể vì hành động này sẽ đưa bụi bẩn, vi khuẩn vào sâu bên trong. Dùng gạc vô trùng thấm nước muối sinh lý hoặc gạc sạch đắp nhẹ phủ kín miệng vết thương, sau đó dùng nẹp cố định chi ở tư thế hiện tại rồi khẩn trương đưa nạn nhân đi cấp cứu ngoại khoa.

Kỹ thuật đặt nẹp bất động và băng cố định chi gãy

Mục đích cốt lõi của việc đặt nẹp là giữ bất động toàn bộ ổ gãy, ngăn các đầu xương sắc nhọn cọ xát làm rách cơ, tổn thương dây thần kinh hoặc thủng động mạch chính. Nguyên tắc cơ bản khi nẹp là chiều dài thanh nẹp phải đủ dài để cố định được ít nhất hai khớp lân cận gồm một khớp phía trên và một khớp phía dưới của vị trí xương gãy. Ví dụ khi gãy cẳng tay, nẹp cần giữ bất động cả khớp khuỷu tay và khớp cổ tay.

Trước khi buộc cố định, cần lót gạc, khăn mềm hoặc bông lót vào các điểm tì đè xương nhô cao và hai đầu nẹp để tránh gây trầy xước, loét tì cho nạn nhân. Dùng dây vải hoặc băng cuộn buộc chắc chắn các đoạn nẹp nhưng không siết quá chặt làm cản trở lưu thông tuần hoàn máu nuôi chi. Sau khi hoàn tất thao tác buộc nẹp, người sơ cứu cần kiểm tra ngay độ ấm, màu sắc da ở các đầu ngón tay hoặc ngón chân và bắt mạch ngoại vi để chắc chắn tuần hoàn máu vẫn lưu thông tốt.

Lưu ý an toàn

Thông tin hướng dẫn sơ cứu mang tính giáo dục y tế cộng đồng và không thay thế cho các can thiệp ngoại khoa chuyên sâu tại bệnh viện. Người hỗ trợ tại hiện trường tuyệt đối không được tự ý nắn kéo thẳng chi bị gãy, không dùng cồn hoặc hóa chất tẩy rửa mạnh đổ vào vết thương hở, và không cho nạn nhân ăn uống khi nghi ngờ cần phẫu thuật cấp cứu. Bất kỳ trường hợp nghi ngờ gãy xương nào cũng cần được nhân viên y tế thăm khám, chụp X-quang hoặc cắt lớp vi tính để xác định chính xác mức độ tổn thương và can thiệp điều trị phù hợp.

Tóm tắt

Sơ cứu gãy xương kịp thời và chuẩn xác giúp giảm thiểu biến chứng, hạn chế sốc chấn thương và bảo vệ chức năng vận động lâu dài của nạn nhân. Người hỗ trợ cần giữ bình tĩnh, ưu tiên giữ bất động chi tổn thương, không tự nắn chỉnh xương và nhanh chóng phối hợp cùng nhân viên y tế để đưa nạn nhân đến bệnh viện an toàn.