Hướng dẫn sơ cứu gãy xương đúng cách và an toàn trong tình huống khẩn cấp
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Gãy xương là tình trạng gián đoạn cấu trúc của xương do va đập mạnh, té ngã hoặc tai nạn giao thông. Xử trí ban đầu đúng cách đóng vai trò sống còn trong việc bảo tồn chi thể, giảm thiểu cơn đau dữ dội và ngăn chặn nguy cơ sốc mất máu hay tổn thương thứ phát các cơ quan lân cận.
Việc sơ cứu không nhằm mục đích nắn chỉnh xương về vị trí cũ mà tập trung vào bất động vùng tổn thương, băng bó vết thương nếu có và chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất một cách an toàn. Hiểu rõ các nguyên tắc cốt lõi giúp người ứng cứu bình tĩnh hỗ trợ người bệnh hiệu quả trong thời điểm vàng.
Sơ cứu gãy xương là gì?
Gãy xương xảy ra khi lực tác động từ bên ngoài vượt quá khả năng chịu đựng cơ học của mô xương, khiến xương bị rạn, nứt hoặc gãy rời hoàn toàn. Trong thực tế cấp cứu ban đầu, gãy xương thường được chia thành hai dạng chính gồm gãy xương kín và gãy xương hở. Gãy xương kín là trường hợp xương gãy nhưng tổ chức da bên ngoài vẫn nguyên vẹn, không có vết thương thông trực tiếp từ ổ gãy ra môi trường. Ngược lại, gãy xương hở xảy ra khi đầu xương gãy đâm rách da hoặc vết thương ngoài da thông trực tiếp với ổ gãy, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng xương rất cao và mất nhiều máu. Nhận biết tính chất của tổn thương giúp người sơ cứu lựa chọn phương án xử trí thích hợp, bảo vệ mạch máu và dây thần kinh xung quanh, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ tàn phế về sau cho người gặp nạn.
Nguyên tắc bất động ổ gãy xương
Bất động ổ gãy là bước quan trọng hàng đầu trong quy trình sơ cứu ban đầu chấn thương xương khớp. Nguyên tắc bắt buộc khi cố định là nẹp phải dài qua hai khớp, bao gồm một khớp phía trên và một khớp phía dưới của đoạn xương bị gãy. Người ứng cứu tuyệt đối không được nắn bóp, kéo nắn hay cố gắng đưa đầu xương lệch về hình dáng ban đầu vì hành động này có thể làm đứt rách các mạch máu lớn, gây tổn thương thần kinh vĩnh viễn hoặc biến gãy xương kín thành gãy xương hở. Trước khi đặt nẹp, cần chèn bông, gạc mềm hoặc vải sạch vào các điểm tỳ đè nhô xương như mắt cá chân, đầu gối, mỏm khuỷu để tránh gây thêm đau đớn và loét da cho nạn nhân. Việc cố định phải bảo đảm nẹp đủ chắc chắn để chi bị thương không xê dịch nhưng không quá chặt gây cản trở tuần hoàn máu nuôi dưỡng phần chi phía dưới.
Cách xử trí gãy xương kín ở chi trên và chi dưới
Đối với gãy xương kín ở cánh tay hoặc cẳng tay, người sơ cứu có thể sử dụng nẹp gỗ, nẹp tre hoặc bìa các tông cứng đặt ôm lấy mặt trước và mặt sau của cánh tay, sau đó dùng băng cuộn cố định lại. Cánh tay bị thương thường được đỡ gập một góc vuông trước ngực rồi dùng khăn tam giác hoặc dây vải treo lên cổ để tạo điểm tựa ổn định. Đối với tổn thương ở chi dưới như gãy xương đùi hoặc xương cẳng chân, người bệnh cần được đặt nằm yên trên mặt phẳng cứng. Nếu có sẵn nẹp chuyên dụng hoặc thanh gỗ dài, người sơ cứu đặt một nẹp từ nách xuống gót chân ở phía ngoài và một nẹp từ bẹn xuống gót chân ở phía trong, chèn lót kỹ các khớp rồi buộc cố định lại bằng dây băng. Trong trường hợp không có vật dụng hỗ trợ, có thể áp dụng phương pháp buộc cố định chân bị gãy vào chân lành bằng các dải vải để tạm thời bất động.
Cách xử trí ban đầu khi gặp gãy xương hở
Gãy xương hở là tình huống cấp cứu ngoại khoa nghiêm trọng đòi hỏi sự thận trọng cao độ để phòng tránh nhiễm trùng và sốc mất máu. Nếu vết thương đang chảy máu ồ ạt, người sơ cứu cần ưu tiên cầm máu ngay lập tức bằng cách dùng băng gạc vô khuẩn ép nhẹ nhàng quanh mép vết thương hoặc đặt gạc sạch rồi băng ép vừa phải. Người hỗ trợ tuyệt đối không được ấn hoặc đẩy các đầu xương lồi ra ngoài trở lại vào sâu trong vết thương, vì điều này sẽ đưa vi khuẩn và dị vật từ môi trường vào sâu trong ổ gãy, dẫn đến nguy cơ viêm xương tủy xương nghiêm trọng. Sau khi che phủ vết thương bằng gạc sạch, tiến hành đặt nẹp cố định chi ở nguyên tư thế tổn thương mà không dịch chuyển quá nhiều góc gập. Bệnh nhân cần được giữ ấm cơ thể, động viên tinh thần liên tục và nhanh chóng đưa tới bệnh viện chuyên khoa chấn thương chỉnh hình.
Lưu ý sơ cứu nghi ngờ gãy xương cột sống và xương chậu
Tổn thương cột sống và khung chậu là những chấn thương nặng đe dọa trực tiếp đến tính mạng do nguy cơ tổn thương tủy sống hoặc mất máu lượng lớn trong khoang sau phúc mạc. Dấu hiệu nghi ngờ bao gồm chấn thương mạnh vùng lưng, cổ, nạn nhân đau dữ dội khi cử động, tê bì hoặc mất cảm giác và khả năng vận động hai chân. Nguyên tắc tối cao khi xử trí là giữ nạn nhân nằm bất động tuyệt đối trên mặt phẳng cứng ở tư thế thẳng trục đầu gáy lưng. Tuyệt đối không bế xốc nách, cõng hoặc xoay vặn cơ thể người bị nạn. Nếu cần di chuyển bắt buộc, phải có sự phối hợp của ít nhất ba đến bốn người để nâng nạn nhân cùng một lúc theo tư thế lăn khúc gỗ lên cáng cứng. Người phụ trách phần đầu phải giữ thẳng trục cổ trong suốt quá trình di chuyển nhằm phòng ngừa liệt tủy vĩnh viễn hoặc ngừng thở đột ngột.
Lưu ý an toàn
Trong quá trình sơ cứu gãy xương, người hỗ trợ tuyệt đối không tự ý cho nạn nhân ăn uống hoặc sử dụng các loại thuốc giảm đau gây ức chế thần kinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ, nhằm phòng tránh nguy cơ sặc hoặc gây khó khăn cho việc gây mê phẫu thuật cấp cứu sau đó. Không xoa bóp dầu nóng, đắp các loại lá cây, cao dán dân gian lên vùng da bị sưng bầm vì dễ gây bỏng rát, hoại tử mô mềm và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Khi nhận thấy các dấu hiệu nguy hiểm như đầu chi tím tái, lạnh buốt, mạch ngoại vi khó bắt hoặc nạn nhân có biểu hiện sốc như vã mồ hôi, da nhợt nhạt, tụt huyết áp, cần khẩn trương gọi cấp cứu 115 hoặc chuyển ngay tới cơ sở y tế gần nhất.
Tóm tắt
Sơ cứu gãy xương đúng quy trình là kỹ năng y tế quan trọng giúp bảo vệ tối đa tính mạng và chức năng vận động lâu dài của người bệnh. Việc tuân thủ nguyên tắc bất động nhẹ nhàng, không nắn chỉnh xương sai lệch và nhanh chóng chuyển nạn nhân đến bệnh viện sẽ tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình điều trị phẫu thuật và phục hồi chức năng của bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Làm sao để phân biệt giữa bong gân và gãy xương khi bị ngã?
Cả hai tình trạng đều gây đau và sưng nề, nhưng gãy xương thường kèm theo biến dạng chi rõ rệt, đau chói dữ dội khi chạm nhẹ, mất hoàn toàn khả năng cử động hoặc có tiếng lạo xạo xương. Để chẩn đoán chính xác, người bệnh cần được chụp X-quang tại cơ sở y tế.
Có nên tháo giày dép hoặc cởi quần áo người bị gãy xương không?
Người sơ cứu không nên cố gắng cởi quần áo hoặc giày dép theo cách thông thường vì sẽ làm xê dịch ổ gãy và tăng đau đớn. Cách tốt nhất là dùng kéo cắt dọc theo đường chỉ may của trang phục để bộc lộ nhẹ nhàng vị trí tổn thương mà không cử động chi.
Tại sao không được kéo nắn đầu xương bị gãy trở lại vị trí cũ?
Kéo nắn tự phát rất nguy hiểm vì các cạnh xương sắc nhọn có thể cứa đứt mạch máu, làm rách dây thần kinh lân cận, gây chảy máu ồ ạt trong cơ hoặc làm tổn thương mô mềm nặng nề hơn, khiến việc can thiệp phẫu thuật sau này phức tạp hơn rất nhiều.
Khi không có nẹp y tế chuyên dụng thì có thể dùng vật dụng gì thay thế?
Người hỗ trợ có thể tận dụng các vật dụng cứng cáp sẵn có như thanh gỗ, thanh tre, cán ô, bìa các tông gập dày hoặc các tờ báo cuộn chặt. Bất kỳ vật liệu nào có độ thẳng và cứng tương đối đều có thể làm nẹp tạm thời sau khi được đệm lót êm.
Cần kiểm tra dấu hiệu gì sau khi đã buộc nẹp cố định chi?
Cần quan sát màu sắc móng tay hoặc móng chân phía dưới vùng nẹp, kiểm tra xem đầu chi có bị tím tái, lạnh buốt, tê bì hay mất cảm giác hay không. Nếu phát hiện các dấu hiệu cản trở lưu thông máu này, phải nới lỏng dây buộc nẹp ngay lập tức.
