Hướng dẫn sơ cứu bong gân chân đúng cách

Sơ cứu bong gân chân là gì?

Bong gân chân xảy ra khi khớp bị xoắn vặn đột ngột vượt quá biên độ vận động sinh lý bình thường. Cấu trúc thường chịu ảnh hưởng nhiều nhất là hệ thống dây chằng bên ngoài của khớp cổ chân, bao gồm dây chằng sên mác trước và dây chằng gót mác. Tùy thuộc vào mức độ va chạm, tổn thương có thể chia thành ba mức độ từ nhẹ đến nặng: giãn nhẹ sợi collagen, rách một phần sợi dây chằng, hoặc đứt hoàn toàn dây chằng kèm theo mất vững khớp nghiêm trọng.

Người bị bong gân thường trải qua cảm giác đau nhức dữ dội, vùng khớp sưng to nhanh chóng, da có thể chuyển sang màu tím thẫm do tụ máu dưới da. Khả năng vận động của bàn chân bị hạn chế rõ rệt. Việc đánh giá sơ bộ mức độ nghiêm trọng và tiến hành các biện pháp cố định, giảm phù nề ban đầu là bước chăm sóc nền tảng trước khi người bệnh được thăm khám chuyên sâu.

Nguyên tắc PRICE trong sơ cứu ban đầu khi bị bong gân chân

Nguyên tắc PRICE là tiêu chuẩn y khoa được khuyến cáo áp dụng ngay trong 48 đến 72 giờ đầu sau chấn thương bong gân chân nhằm giảm viêm và bảo vệ mô tổn thương:

Protection (Bảo vệ): Cố định tạm thời vùng khớp chân bị thương bằng nẹp, băng thun hoặc thanh đỡ có đệm lót để ngăn ngừa các tác động cơ học làm rách thêm dây chằng.

Rest (Nghỉ ngơi): Ngừng ngay hoạt động thể lực hoặc đi lại. Người bệnh không nên dồn trọng lượng cơ thể lên chân bị đau, có thể sử dụng nạng hỗ trợ di chuyển khi cần thiết.

Ice (Chườm lạnh): Dùng túi đá hoặc khăn bọc đá lạnh áp nhẹ lên vùng sưng đau trong khoảng 15 đến 20 phút mỗi lần, lặp lại sau mỗi 2 đến 3 giờ. Nhiệt độ lạnh giúp co mạch máu, giảm xuất huyết và hạn chế phù nề hiệu quả.

Compression (Băng ép): Quấn băng thun đàn hồi từ bàn chân lên đến giữa cẳng chân với lực siết vừa phải để nâng đỡ khớp và gom dịch viêm, tránh quấn quá chặt gây cản trở tưới máu đầu chi.

Elevation (Kê cao chi): Kê cao bàn chân bị chấn thương cao hơn mức của tim khi nằm hoặc ngồi nghỉ nhằm tạo điều kiện cho máu tĩnh mạch và dịch bạch huyết lưu thông về tim dễ dàng hơn.

Những sai lầm phổ biến cần tuyệt đối tránh khi xử trí bong gân

Nhiều thói quen dân gian sai lệch có thể biến một chấn thương bong gân nhẹ thành tổn thương dây chằng nghiêm trọng hoặc để lại di chứng mạn tính. Sai lầm phổ biến nhất là chườm nóng, ngâm chân bằng nước ấm hoặc bôi các loại dầu nóng, rượu thuốc, cao dán sinh nhiệt lên vùng khớp vừa bị trẹo. Tác động của nhiệt độ cao làm giãn nở các mạch máu đang tổn thương, khiến máu chảy ồ ạt hơn vào mô liên kết xung quanh, làm vùng khớp sưng nề dữ dội và bầm tím lan rộng.

Bên cạnh đó, việc xoa bóp mạnh, nắn bóp khớp cổ chân hoặc cố tình xoay vặn bàn chân để kiểm tra khớp có thể làm rách thêm các sợi dây chằng còn nguyên vẹn, thậm chí làm di lệch các mảnh xương nếu có nứt xương kín kèm theo. Người bệnh cũng không nên cố gắng đi lại, chịu đau để tập bước hoặc tiêm thuốc giảm đau tại chỗ khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.

Phân biệt bong gân với tổn thương gãy xương bàn chân và cổ chân

Do các triệu chứng sưng, đau và bầm tím của bong gân chân khá tương đồng với gãy xương kín hoặc rạn nứt xương, việc phân biệt sơ bộ đóng vai trò rất quan trọng để đưa ra hướng xử trí kịp thời. Trong các trường hợp gãy xương hoặc trật khớp, người bệnh thường có cảm giác biến dạng rõ rệt tại trục cẳng chân, mắt cá hoặc bàn chân; đồng thời hoàn toàn mất khả năng chống chân để đứng vững dù chỉ vài giây.

Ngoài ra, cảm giác đau chói xuất hiện tại các điểm mốc xương như bờ sau của hai mắt cá chân, nền xương đốt bàn chân thứ năm hoặc xương ghe là dấu hiệu cảnh báo tổn thương xương theo quy tắc Ottawa trong chấn thương mắt cá chân. Cơn đau do gãy xương thường dữ dội, không thuyên giảm khi nghỉ ngơi và có thể kèm theo cảm giác lạo xạo xương dưới da khi sờ nhẹ. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ này, việc chụp X-quang tại cơ sở y tế là chỉ định bắt buộc để chẩn đoán xác định.

Chăm sóc hồi phục chức năng và phòng ngừa tái phát bong gân chân

Sau giai đoạn cấp tính kéo dài khoảng 3 đến 5 ngày, khi các triệu chứng sưng phù và bầm tím đã giảm bớt, người bệnh cần bắt đầu lộ trình phục hồi chức năng có kiểm soát dưới sự hướng dẫn của chuyên gia y tế. Việc bất động khớp quá lâu có thể dẫn đến teo cơ cẳng chân, cứng khớp cổ chân và giảm khả năng thụ cảm bản thể, khiến khớp dễ bị chấn thương lặp lại trong tương lai.

Các bài tập vận động nhẹ nhàng như gập duỗi cổ chân, xoay nhẹ bàn chân theo hình vòng tròn và kéo giãn nhẹ gân gót nên được thực hiện tăng dần cường độ theo khả năng dung nạp của cơ thể. Về lâu dài, các bài tập tăng cường sức mạnh cơ chày trước, cơ mác cùng các bài tập thăng bằng trên một chân sẽ giúp tái thiết lập độ vững cho khớp cổ chân. Khi quay trở lại các hoạt động thể thao hoặc công việc đòi hỏi di chuyển nhiều, người có tiền sử bong gân nên sử dụng băng dán hỗ trợ hoặc nẹp cổ chân chuyên dụng để giảm thiểu rủi ro chấn thương tái diễn.

Lưu ý an toàn

Thông tin sơ cứu chỉ mang tính tham khảo y khoa ban đầu và không thay thế cho việc chẩn đoán của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau kháng viêm liều cao khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế, đặc biệt là người có bệnh lý dạ dày, thận hoặc rối loạn đông máu. Cần đến bệnh viện kiểm tra ngay nếu bàn chân bị biến dạng, mất hoàn toàn khả năng chịu lực, tê bì mất cảm giác đầu ngón chân hoặc tình trạng sưng đau không thuyên giảm sau 48 giờ sơ cứu.

Tóm tắt

Sơ cứu bong gân chân đúng cách theo các bước bảo vệ, chườm lạnh, băng ép và kê cao chi là can thiệp then chốt giúp kiểm soát đau đớn và thúc đẩy phục hồi dây chằng. Việc tránh xa các thói quen xoa dầu nóng, đồng thời đi thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường sẽ bảo vệ khớp cổ chân luôn vững chắc và vận động linh hoạt.