Hướng dẫn phân biệt gút và viêm khớp dạng thấp

Phân biệt gút và viêm khớp dạng thấp

Bệnh gút và viêm khớp dạng thấp là hai bệnh lý viêm khớp phổ biến nhưng thuộc hai nhóm bệnh học khác nhau. Bệnh gút là bệnh lý chuyển hóa do tích tụ muối urat tại khớp, thường khởi phát cấp tính và từng đợt rầm rộ. Trong khi đó, viêm khớp dạng thấp là một bệnh viêm khớp tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công chính màng hoạt dịch của khớp, gây viêm tiến triển và có nguy cơ phá hủy sụn xương nếu không được ức chế kịp thời. Việc phân biệt rõ hai thể bệnh dựa trên tính chất đối xứng của khớp, thời gian cứng khớp buổi sáng, các nốt bất thường dưới da và các chỉ số miễn dịch hay tinh thể dịch khớp. Nắm rõ bản chất của từng bệnh giúp bệnh nhân tuân thủ đúng lộ trình chăm sóc sức khỏe.

Khác biệt về nguyên nhân và cơ chế gây bệnh

Bệnh gút phát sinh do rối loạn chuyển hóa nhân purin, dẫn tới nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài. Khi vượt ngưỡng bão hòa, axit uric kết tinh thành các tinh thể muối urat sắc nhọn lắng đọng tại màng hoạt dịch, sụn khớp và mô quanh khớp, kích hoạt phản ứng viêm cấp tính dữ dội. Bệnh gặp nhiều nhất ở nam giới tuổi trung niên hoặc người thường xuyên sử dụng rượu bia, thực phẩm giàu đạm.

Ngược lại, viêm khớp dạng thấp thuộc nhóm bệnh lý tự miễn mạn tính. Hệ thống miễn dịch của cơ thể nhận diện nhầm màng hoạt dịch bao quanh khớp là yếu tố lạ và liên tục sinh kháng thể tự miễn tấn công. Hậu quả là màng hoạt dịch bị viêm, dày lên, tiết dịch bất thường và dần phá hủy sụn xương dưới sụn. Căn bệnh này có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi, nhưng phổ biến hơn ở nữ giới trong độ tuổi từ 30 đến 50. Sự đối lập về cơ chế sinh bệnh học đòi hỏi phương pháp tiếp cận điều trị hoàn toàn tách biệt.

Vị trí tổn thương và tính chất phân bố khớp bị đau

Vị trí khởi phát và tính chất phân bố ổ viêm là tiêu chí lâm sàng trực quan nhất để so sánh hai diện bệnh. Cơn gút cấp thường biểu hiện dưới dạng viêm một khớp đơn độc. Vị trí điển hình nhất chiếm phần lớn các trường hợp đầu tiên là khớp bàn ngón chân cái. Khớp bị gút thường sưng to nhanh chóng, căng bóng, nóng ran và đỏ rực chỉ sau vài giờ.

Viêm khớp dạng thấp lại mang đặc tính viêm đa khớp với sự phân bố đối xứng rõ rệt ở hai bên cơ thể. Vùng tổn thương hay gặp nhất tập trung tại các khớp nhỏ ngoại vi như khớp cổ tay, khớp bàn ngón tay và khớp liên đốt gần. Người bệnh ít khi bị viêm đơn độc một ngón chân cái như bệnh gút, đồng thời mức độ đỏ và nóng tại khớp ở viêm khớp dạng thấp thường không dữ dội bằng cơn đau gút cấp tính. Khi tiến triển, viêm khớp dạng thấp có xu hướng lan dần sang các khớp nhỡ và khớp lớn như khớp khuỷu, khớp gối hoặc khớp cổ chân.

Đặc điểm cơn đau và quy luật tiến triển theo thời gian

Cơn viêm khớp gút cấp tính có diễn biến bùng phát rất nhanh, thường xuất hiện đột ngột vào ban đêm hoặc rạng sáng sau các bữa ăn thịnh soạn nhiều đạm hoặc sau cữ uống bia rượu. Mức độ đau đớn tăng vọt đạt đỉnh trong vòng 12 đến 24 giờ, khiến người bệnh nhạy cảm đến mức không thể chạm nhẹ tấm chăn vào ngón chân. Cơn đau này có thể tự thoái lui sau vài ngày đến hai tuần dù không can thiệp, đưa người bệnh vào giai đoạn hoàn toàn không có triệu chứng giữa các đợt bùng phát.

Trái lại, viêm khớp dạng thấp tiến triển âm thầm, dai dẳng và mạn tính. Cơn đau khớp không dữ dội cấp kỳ như gút mà tăng dần theo thời gian, đi kèm tình trạng cứng khớp buổi sáng kéo dài hơn 60 phút khiến người bệnh gặp khó khăn khi cử động ngón tay. Các đợt sưng đau thường xuyên tái diễn, ít có khoảng thời gian khớp trở về trạng thái hoàn toàn bình thường nếu không được kiểm soát tốt bằng thuốc chống thấp làm thay đổi diễn tiến bệnh.

Biến chứng hình thái và tổn thương ngoài khớp

Khi chuyển sang giai đoạn mạn tính, cả hai bệnh đều để lại những tổn thương đặc trưng tại mô mềm và cấu trúc xương. Bệnh gút hình thành các hạt tophi do tinh thể urat tích tụ dưới da, hay xuất hiện ở vành tai, quanh khớp ngón chân, ngón tay hoặc gân gót. Hạt tophi khi vỡ giải phóng chất bột trắng như phấn và có nguy cơ nhiễm trùng mô mềm, đồng thời gây ăn mòn khuyết xương dạng móc trên phim chụp.

Viêm khớp dạng thấp mạn tính tạo ra các nốt thấp dưới da có mật độ chắc, không đau, thường nằm ở vùng tì đè như mặt duỗi cẳng tay gần khớp khuỷu. Do màng hoạt dịch bị viêm phá hủy dây chằng và sụn khớp, người bệnh viêm khớp dạng thấp đối mặt với nguy cơ biến dạng khớp bàn ngón tay rất điển hình như bàn tay gió thổi, ngón tay hình cổ thiên nga hoặc ngón tay thợ làm khuy. Thêm vào đó, bệnh tự miễn này còn gây tổn thương ngoài khớp như khô mắt, xơ phổi kẽ và thiếu máu mạn tính.

Phương pháp cận lâm sàng giúp chẩn đoán phân biệt

Để xác định chính xác bệnh lý, bác sĩ chỉ định các xét nghiệm sinh hóa, miễn dịch và hình ảnh học chuyên sâu. Tiêu chuẩn vàng để khẳng định bệnh gút là chọc hút dịch khớp tìm thấy tinh thể monosodium urat hình kim có tính lưỡng chiết âm dưới kính hiển vi phân cực. Xét nghiệm axit uric máu hỗ trợ theo dõi nhưng không thay thế được chẩn đoán xác định. Siêu âm khớp có thể phát hiện hình ảnh đường đôi đặc trưng của tinh thể urat bám trên bề mặt sụn khớp.

Đối với viêm khớp dạng thấp, các xét nghiệm miễn dịch giữ vai trò quyết định, bao gồm định lượng yếu tố dạng thấp RF và kháng thể kháng peptide citrullin hóa vòng anti-CCP. Các chỉ số phản ứng viêm trong máu như tốc độ máu lắng ESR và protein phản ứng C tăng cao phản ánh tình trạng viêm hệ thống. Chụp X-quang khớp bàn tay quy ước giúp phát hiện sớm tổn thương bào mòn xương bờ khớp và hẹp khe khớp đồng đều, hỗ trợ loại trừ hoàn toàn các tinh thể urat của bệnh gút.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục và tham khảo kiến thức y khoa, không thay thế cho chẩn đoán lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc giảm đau, thuốc chứa corticoid hay tự ý điều chỉnh thuốc hạ axit uric khi chưa có chỉ định. Tự điều trị sai bệnh có thể dẫn tới biến chứng loét dạ dày, suy thận và biến dạng khớp không hồi phục.

Tóm tắt

Phân biệt đúng bệnh gút và viêm khớp dạng thấp quyết định sự thành công của toàn bộ phác đồ điều trị lâu dài. Việc nhầm lẫn giữa hai bệnh lý khớp thường dẫn đến dùng sai thuốc, không kiểm soát được tổn thương sụn và làm tăng tác dụng phụ. Người bệnh khi xuất hiện sưng đau khớp dai dẳng nên tới cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được làm xét nghiệm và chẩn đoán chính xác.