Hướng dẫn chăm sóc người bệnh đặt ống thông tiểu an toàn tại nhà
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Đặt ống thông tiểu là một thủ thuật y khoa phổ biến nhằm dẫn lưu nước tiểu từ bàng quang ra ngoài khi người bệnh gặp tình trạng bí tiểu, sau phẫu thuật hoặc suy giảm khả năng vận động. Tuy nhiên, sự hiện diện của một ống dẫn lưu nhân tạo trong đường tiết niệu luôn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn ngược dòng và tổn thương niêm mạc nếu không được chăm sóc cẩn thận.
Việc nắm vững các nguyên tắc vệ sinh, cố định ống và theo dõi hệ thống dẫn lưu tại nhà đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe của người bệnh. Bài viết dưới đây chia sẻ những hướng dẫn thiết thực giúp người chăm sóc thực hiện đúng kỹ thuật, giảm thiểu tối đa biến chứng nhiễm trùng đường tiết niệu và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Chăm sóc người bệnh đặt ống thông tiểu là gì?
Ống thông tiểu là một ống mềm y tế được đưa qua niệu đạo vào bàng quang nhằm thoát nước tiểu ra túi chứa bên ngoài. Thủ thuật này thường được chỉ định trong các trường hợp tắc nghẽn đường tiểu cơ học, bí tiểu cấp tính, sau các phẫu thuật vùng chậu, hoặc hỗ trợ theo dõi lượng nước tiểu ở bệnh nhân hồi sức tích cực và người cao tuổi bất động lâu ngày. Mặc dù mang lại lợi ích dẫn lưu nước tiểu hiệu quả, ống thông tiểu lưu lại tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập từ môi trường ngoài vào hệ tiết niệu. Vi khuẩn có thể bám vào bề mặt ống, hình thành màng sinh học và di chuyển ngược dòng lên bàng quang, thậm chí gây viêm đài bể thận hoặc nhiễm trùng huyết nếu không được kiểm soát. Do đó, quá trình chăm sóc đòi hỏi sự tỉ mỉ, tuân thủ nguyên tắc vô khuẩn và theo dõi liên tục từ phía người chăm sóc.
Vệ sinh vùng sinh dục và vị trí đặt ống thông đúng cách
Người chăm sóc cần rửa sạch tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy hoặc sát khuẩn bằng cồn y tế trước và sau mỗi lần tiếp xúc với hệ thống ống thông tiểu. Sử dụng khăn sạch, nước ấm và xà phòng có độ pH trung tính để lau rửa nhẹ nhàng vùng bẹn, cơ quan sinh dục ngoài và quanh lỗ niệu đạo. Thao tác lau rửa cần thực hiện theo một chiều từ lỗ niệu đạo ra xa dần, không lau ngược lại để tránh đưa vi sinh vật từ hậu môn vào đường tiết niệu. Sau khi vệ sinh, thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm sạch. Tuyệt đối không kéo mạnh ống thông trong khi lau chùi vì có thể làm tổn thương niêm mạc niệu đạo và cổ bàng quang, gây chảy máu và đau đớn cho người bệnh. Không bôi các loại bột phấn, kem dưỡng ẩm hoặc dung dịch sát khuẩn có tính kích ứng mạnh trực tiếp lên đầu ống thông khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa Thận Tiết niệu.
Duy trì vị trí và sự thông suốt của hệ thống dẫn lưu
Túi chứa nước tiểu luôn phải được treo hoặc cố định ở vị trí thấp hơn mức bàng quang của người bệnh trong mọi tư thế, dù đang nằm, ngồi hay vận chuyển. Việc giữ túi thấp hơn giúp nước tiểu chảy xuôi tự nhiên nhờ trọng lực và ngăn ngừa hiện tượng trào ngược dòng nước tiểu ứ đọng từ túi trở lại bàng quang, vốn là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm khuẩn tiết niệu ngược dòng. Ống dẫn nước tiểu cần được giữ thẳng, không để bị gập góc, xoắn vặn hoặc bị đè nén dưới đùi, mông hay thành giường. Khi người bệnh cần di chuyển hoặc ngồi dậy, người chăm sóc cần hỗ trợ xách túi chứa nước tiểu ở tầm thấp, không nhấc túi cao ngang hông hay ngang ngực. Định kỳ kiểm tra dòng chảy để đảm bảo nước tiểu liên tục nhỏ giọt xuống túi, không bị gián đoạn do áp lực cơ học.
Nguyên tắc duy trì hệ thống dẫn lưu kín và xả túi nước tiểu vô khuẩn
Hệ thống ống thông tiểu và túi chứa nước tiểu là một hệ thống khép kín vô khuẩn. Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý tháo rời khớp nối giữa ống thông và dây dẫn túi nước tiểu trừ khi có chỉ định thay túi của điều dưỡng hoặc bác sĩ. Khi xả nước tiểu từ van đáy túi, cần rửa tay sạch và đeo găng tay y tế nếu có thể. Mở van xả nhẹ nhàng vào ca chứa riêng biệt, chú ý không để đầu van xả chạm vào thành ca hoặc bề mặt sàn nhà nhằm tránh nhiễm bẩn đầu van. Sau khi xả hết nước tiểu, lau sạch đầu van bằng gạc tẩm cồn y tế trước khi đóng kín lại. Cần xả nước tiểu khi túi đầy khoảng một nửa đến hai phần ba dung tích, tránh để túi căng phồng làm tăng sức kéo lên niệu đạo và gây căng tức khó chịu cho người bệnh.
Cố định ống thông tiểu đúng kỹ thuật để tránh tổn thương niệu đạo
Ống thông tiểu cần được cố định chắc chắn vào cơ thể bằng băng keo y tế chuyên dụng hoặc dây đai giữ ống để hạn chế tối đa sự di động của ống trong niệu đạo. Đối với nam giới, vị trí dán cố định ống thường là ở mặt trước trên của đùi hoặc vùng bụng dưới, giúp giảm áp lực tì đè lên góc niệu đạo bìu. Đối với nữ giới, ống thông thường được dán cố định vào mặt trong của đùi. Khi dán cố định, cần để lại một đoạn chùng vừa phải để người bệnh cử động chân thoải mái mà không làm căng giật ống. Việc cố định tốt không chỉ ngăn ngừa tuột ống thông ra ngoài mà còn giảm thiểu đáng kể cảm giác đau rát, kích thích co thắt bàng quang và hạn chế tổn thương rách niêm mạc niệu đạo khi người bệnh xoay trở mình trên giường.
Chế độ uống nước và theo dõi tính chất nước tiểu hàng ngày
Nếu người bệnh không thuộc diện phải hạn chế dịch do suy tim nặng hoặc suy thận giai đoạn muộn, nên khuyến khích uống đủ nước mỗi ngày, tương đương một lít rưỡi đến hai lít nước lọc hoặc nước canh, nước trái cây loãng. Lượng nước dồi dào giúp thận bài tiết liên tục, tạo dòng chảy rửa trôi tự nhiên trong bàng quang và ống thông, từ đó làm giảm nguy cơ lắng đọng cặn sỏi và ức chế vi khuẩn phát triển. Người chăm sóc cần quan sát màu sắc, độ trong và lượng nước tiểu mỗi ngày. Nước tiểu bình thường có màu vàng trong hoặc vàng rơm. Cần ghi nhận nếu thấy nước tiểu chuyển sang màu đục, có lắng cặn mủ, xuất hiện sợi máu đỏ tươi hoặc có mùi hôi nồng nặc khác thường để kịp thời thông báo cho bác sĩ điều trị.
Lưu ý an toàn
Người chăm sóc cần liên hệ ngay với bác sĩ hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, rét run, đau quặn vùng bụng dưới, nước tiểu có máu đỏ tươi hoặc lẫn mủ đục hôi. Tuyệt đối không tự ý dùng kim tiêm bơm rửa bàng quang qua ống thông, không tự ý rút bóng chèn hoặc cắt ống thông khi chưa có chuyên môn y tế. Mọi việc dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc sát khuẩn đường tiểu phải tuyệt đối tuân theo đơn của bác sĩ chuyên khoa Thận Tiết niệu.
Tóm tắt
Chăm sóc đúng cách cho người bệnh đặt ống thông tiểu giúp giảm thiểu nguy cơ nhiễm khuẩn tiết niệu và tổn thương niệu đạo. Việc duy trì hệ thống dẫn lưu kín, vệ sinh bộ phận sinh dục hàng ngày và theo dõi sát tính chất nước tiểu là những nguyên tắc then chốt bảo vệ an toàn cho người bệnh. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, gia đình cần liên hệ ngay với nhân viên y tế để được xử trí kịp thời.
Nguồn tham khảo
- American Journal of Infection Control: Indwelling urinary catheter management and catheter-associated urinary tract infection prevention practices in Nurses Improving Care for Healthsystem Elders hospitals
- The Professional Medical Journal: Chronic indwelling foley catheter, a risk factor for catheter associated urinary tract infection
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Nên vệ sinh ống thông tiểu và bộ phận sinh dục bao nhiêu lần mỗi ngày?
Gia đình nên vệ sinh xung quanh vị trí đặt ống ít nhất một đến hai lần mỗi ngày hoặc ngay sau khi người bệnh đi tiêu. Thao tác nhẹ nhàng bằng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ, lau từ lỗ niệu đạo ra ngoài để tránh đưa vi khuẩn ngược dòng vào bàng quang.
Bao lâu thì cần xả sạch túi chứa nước tiểu?
Túi đựng nước tiểu cần được xả khi đầy khoảng hai phần ba hoặc định kỳ mỗi bốn đến tám giờ. Không nên để túi quá đầy vì trọng lượng nước tiểu có thể kéo căng ống gây đau niệu đạo và tăng nguy cơ trào ngược vi khuẩn.
Bao lâu cần thay ống thông tiểu mới một lần?
Ống thông tiểu lưu thông thường được nhân viên y tế thay định kỳ sau hai đến bốn tuần tùy thuộc vào chất liệu ống và tình trạng cặn lắng. Gia đình tuyệt đối không tự ý rút hoặc thay ống tại nhà mà cần có nhân viên y tế thực hiện.
Người mang ống thông tiểu có được tắm rửa bình thường không?
Người bệnh vẫn có thể tắm rửa bình thường nhưng nên tắm bằng vòi sen hoặc lau người, tránh ngâm mình trong bồn tắm. Trong suốt quá trình tắm, túi chứa nước tiểu luôn phải được giữ thấp hơn vị trí bàng quang.
Cần làm gì nếu không thấy nước tiểu chảy vào túi chứa?
Cần kiểm tra xem đường ống có bị gập, xoắn hoặc túi chứa có đặt cao hơn bàng quang hay không. Nếu đường ống vẫn thông mà không có nước tiểu chảy ra trong hai đến ba giờ, người bệnh có thể bị tắc ống và cần báo ngay nhân viên y tế.
