Hôn mê là gì và những nguyên nhân thường gặp gây suy giảm ý thức sâu

Hôn mê là gì?

Hôn mê là trạng thái suy giảm tri giác sâu sắc và kéo dài, trong đó người bệnh không thể bị đánh thức bởi bất kỳ kích thích nào, kể cả các tác động gây đau mạnh như ấn xương ức hay bấm gốc móng. Ở trạng thái này, các chu kỳ thức – ngủ tự nhiên của cơ thể hoàn toàn biến mất, các phản xạ tự nhiên của mắt và đường thở có thể suy giảm hoặc mất đi tùy thuộc vào mức độ lan rộng của tổn thương thần kinh.

Hôn mê không phải là một bệnh lý độc lập mà là biểu hiện lâm sàng nghiêm trọng của một hoặc nhiều rối loạn tiềm ẩn bên dưới, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Tình trạng này khác biệt rõ rệt với trạng thái lơ mơ, ngủ gà hay ngất xỉu thoáng qua, bởi hôn mê thường kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày và đòi hỏi các biện pháp theo dõi, can thiệp hồi sức tích cực tại bệnh viện.

Các tổn thương cấu trúc và bệnh lý thần kinh trung ương

Hôn mê bắt nguồn từ sự gián đoạn hoạt động của hệ thống kích hoạt lưới truyền lên ở thân não hoặc tổn thương lan tỏa hai bán cầu đại não. Nhóm nguyên nhân cấu trúc tổn thương trực tiếp tại não bao gồm chấn thương sọ não do tai nạn, tai biến mạch máu não do nhồi máu não diện rộng hoặc xuất huyết não đe dọa tụt kẹt não. Bên cạnh đó, các khối u não tiến triển, viêm màng não, viêm não do virus hoặc áp xe não gây phù não và tăng áp lực nội sọ cũng là những căn nguyên thường gặp dẫn đến ức chế chức năng vỏ não và gây hôn mê sâu. Người bệnh trong các tình huống này cần được chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não để xác định vị trí tổn thương.

Rối loạn chuyển hóa và suy giảm chức năng các cơ quan nội tạng

Bên cạnh tổn thương thực thể tại hệ thần kinh, rối loạn nội môi và chuyển hóa là nhóm nguyên nhân phổ biến làm suy giảm hoạt động tế bào não. Biến chứng hạ đường huyết nặng hoặc tăng áp lực thẩm thấu, nhiễm toan ceton ở người mắc đái tháo đường có thể đẩy người bệnh vào tình trạng hôn mê chuyển hóa nhanh chóng nếu không được bù dịch và chỉnh đường huyết kịp thời. Tương tự, hội chứng urê máu cao do suy thận giai đoạn cuối, hôn mê gan do xơ gan mất bù dẫn đến tích tụ độc chất amoniac, cùng các rối loạn điện giải nghiêm trọng như hạ natri máu nặng đều làm gián đoạn chuyển hóa năng lượng của tế bào thần kinh, gây suy sụp tri giác sâu sắc.

Ngộ độc cấp và tình trạng thiếu oxy não toàn thân

Não bộ là cơ quan tiêu thụ lượng oxy và năng lượng rất lớn, do đó tình trạng thiếu máu não toàn thể thứ phát sau ngừng tuần hoàn hô hấp, tụt huyết áp kéo dài do sốc phản vệ hoặc sốc nhiễm khuẩn có thể gây chết tế bào thần kinh trên diện rộng chỉ sau vài phút. Ngoài ra, ngộ độc cấp do dùng quá liều các chất ức chế thần kinh trung ương như thuốc an thần nhóm benzodiazepin, thuốc phiện opioid, ngộ độc rượu nặng hoặc hít phải khí độc carbon monoxide trong không gian kín cũng ức chế trực tiếp trung tâm thức tỉnh ở não. Việc xác định tiền sử dùng thuốc và môi trường sống của người bệnh đóng vai trò cấp thiết để bác sĩ áp dụng giải độc đặc hiệu.

Nguyên tắc tiếp cận và hỗ trợ y tế ban đầu cho người hôn mê

Khi tiếp nhận người bệnh rơi vào hôn mê, quy trình cấp cứu ban đầu luôn tập trung vào việc bảo vệ đường thở, kiểm soát hô hấp và tuần hoàn ổn định trước khi tìm nguyên nhân. Bác sĩ chuyên khoa hồi sức cấp cứu sẽ tiến hành đặt ống nội khí quản nếu có nguy cơ trào ngược hoặc thang điểm Glasgow dưới 8, thiết lập đường truyền tĩnh mạch và kiểm tra nhanh nồng độ đường huyết mao mạch. Sau khi các dấu hiệu sinh tồn được kiểm soát an toàn, các bước chẩn đoán chuyên sâu như chụp phim sọ não, xét nghiệm khí máu động mạch, công thức máu, chức năng gan thận và sàng lọc độc chất sẽ được triển khai khẩn trương để định hướng điều trị đặc hiệu theo từng bệnh lý nền tảng.

Lưu ý an toàn

Hôn mê là tình huống khẩn cấp đe dọa tính mạng, tuyệt đối không được tự ý xử lý tại nhà bằng các mẹo dân gian như chích máu đầu ngón tay, cạo gió, vắt nước chanh vào miệng hoặc cố gắng ép người bệnh uống thuốc hay nước. Những hành động này có thể gây hít sặc vào phổi dẫn đến suy hô hấp cấp hoặc tử vong nhanh chóng. Cần gọi ngay cấp cứu y tế và duy trì thông thoáng đường thở trong thời gian chờ nhân viên y tế đến hỗ trợ.

Tóm tắt

Hôn mê là tình trạng cấp cứu nội ngoại khoa tối khẩn cấp, phản ánh tổn thương nghiêm trọng tại não bộ hoặc rối loạn chuyển hóa toàn thân. Việc nhận biết sớm sự suy giảm ý thức và chuyển viện kịp thời có ý nghĩa quyết định đối với khả năng hồi phục của người bệnh. Mọi can thiệp hồi sức và điều trị nguyên nhân cần được thực hiện bởi đội ngũ y tế tại cơ sở chuyên khoa.