Hôn mê khác ngất ở điểm nào và cách sơ cứu ban đầu khi bị ngất

Hôn mê khác ngất ở điểm nào là gì?

Ý thức con người được điều hòa bởi sự phối hợp chặt chẽ giữa vỏ bán cầu đại não và hệ thống lưới hoạt hóa ở thân não. Khi hoạt động cung cấp máu, oxy hoặc glucose lên các cấu trúc này bị gián đoạn, tri giác sẽ suy giảm hoặc biến mất hoàn toàn. Mặc dù cùng dẫn đến mất ý thức, ngất và hôn mê có cơ chế sinh lý bệnh và tiên lượng rất khác nhau.

Ngất đại diện cho một đợt thiếu máu não cục bộ thoáng qua và có khả năng tự phục hồi nhanh chóng khi người bệnh ở tư thế nằm. Ngược lại, hôn mê phản ánh sự ức chế hoặc tổn thương kéo dài của các tế bào thần kinh, đòi hỏi phải có can thiệp y tế chuyên sâu để bảo vệ chức năng sống. Việc hiểu rõ ranh giới giữa hai trạng thái này giúp cộng đồng có cách xử trí bình tĩnh, khoa học và tránh được các thao tác sơ cứu sai lầm gây hại cho người bệnh.

Bản chất y khoa và thời gian mất ý thức của ngất và hôn mê

Ngất là tình trạng mất ý thức tạm thời diễn ra đột ngột do giảm lưu lượng máu tưới lên toàn bộ não bộ trong thời gian ngắn. Đặc điểm nổi bật của ngất là thời gian mất ý thức thường rất ngắn, chỉ kéo dài từ vài giây đến khoảng một hoặc hai phút, sau đó người bệnh tự hồi phục hoàn toàn mà không để lại di chứng thần kinh khu trú.

Trái ngược với ngất, hôn mê là trạng thái mất ý thức sâu và kéo dài, trong đó người bệnh không thể phản ứng với các kích thích từ môi trường bên ngoài như tiếng gọi lớn hoặc kích thích đau. Hôn mê bắt nguồn từ tổn thương lan tỏa hai bán cầu đại não hoặc tổn thương trực tiếp hệ thống lưới hoạt hóa ở thân não. Người bị hôn mê không thể tự tỉnh lại sau vài phút và cần được can thiệp y tế khẩn cấp tại các cơ sở hồi sức cấp cứu.

Cách nhận diện phản ứng và khả năng hồi phục tri giác

Để nhận biết người bị ngất, người xung quanh thường thấy người bệnh đột ngột choáng váng, hoa mắt, vã mồ hôi, da tái nhợt rồi ngã khuỵu xuống đất. Nhịp thở và mạch đập của người bị ngất vẫn duy trì, sau một khoảng thời gian ngắn nằm ở mặt phẳng thì tri giác tự phục hồi, người bệnh mở mắt và giao tiếp trở lại bình thường.

Trong khi đó, ở bệnh nhân hôn mê, người bệnh nằm bất động hoàn toàn, hai mắt thường nhắm nghiền và không phản xạ khi có người lay gọi hay véo đau. Các phản xạ bảo vệ đường thở như phản xạ nuốt, phản xạ ho thường bị suy giảm hoặc mất hẳn. Đồng thời, hơi thở của bệnh nhân hôn mê có thể biến đổi bất thường, kèm theo các dấu hiệu tổn thương thần kinh nghiêm trọng tùy thuộc vào nguyên nhân gốc rễ.

Căn nguyên khởi phát của ngất và hôn mê

Nguyên nhân gây ngất thường lành tính hơn, phổ biến nhất là phản xạ thần kinh phế vị do xúc động mạnh, đau đớn, đứng lâu trong môi trường oi bức, hoặc do tụt huyết áp tư thế khi thay đổi vị trí đột ngột. Một số trường hợp ngất nguy hiểm hơn có nguồn gốc từ bệnh lý tim mạch như rối loạn nhịp tim, hẹp van động mạch chủ hay thiếu máu cơ tim cấp.

Ngược lại, hôn mê luôn là biểu hiện của những tình trạng bệnh lý đặc biệt nghiêm trọng. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm chấn thương sọ não, đột quỵ nhồi máu não diện rộng hoặc xuất huyết não, nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương như viêm màng não, viêm não. Ngoài ra, hôn mê còn xuất phát từ các rối loạn chuyển hóa nặng nề như hạ đường huyết quá mức, toan ceton do đái tháo đường, suy gan cấp hoặc ngộ độc cấp các chất ức chế thần kinh.

Các bước sơ cứu ban đầu chuẩn xác khi gặp người bị ngất

Khi phát hiện một người ngã xuống do ngất, mục tiêu đầu tiên là khôi phục tuần hoàn máu lên não. Cần nhẹ nhàng đặt người bệnh nằm ngửa trên một mặt phẳng thông thoáng, nới lỏng cổ áo, thắt lưng và nâng hai chân cao khoảng ba mươi centimet so với mặt đất. Tư thế này giúp tăng lượng máu hồi lưu từ chi dưới về tim và não.

Người xung quanh cần kiểm tra nhanh xem người bệnh còn thở đều và có mạch đập hay không. Tuyệt đối không tụ tập quá đông quanh người bệnh làm hạn chế luồng không khí sạch. Sau khi người bệnh tỉnh lại, hãy để họ tiếp tục nằm yên trong vài phút, sau đó cho ngồi dậy từ từ trước khi đứng hẳn lên nhằm phòng ngừa cơn tụt huyết áp thứ phát.

Những sai lầm nguy hại cần tránh tuyệt đối trong quá trình sơ cứu

Nhiều người có thói quen vắt chanh vào miệng, cho uống nước hoặc cạy miệng nhét đồ vật vào khi thấy người khác bất tỉnh. Những hành vi này vô cùng nguy hiểm vì khi mất ý thức, phản xạ nuốt bị ức chế, nước hoặc dị vật rất dễ lọt thẳng vào đường thở gây co thắt thanh quản, nghẹt thở cấp hoặc viêm phổi hít.

Bên cạnh đó, việc xốc nách người bệnh đứng dậy ngay lập tức cũng là một sai lầm phổ biến. Khi não bộ chưa được cung cấp đủ máu, việc đứng dậy đột ngột sẽ khiến người bệnh tiếp tục ngất lần thứ hai và tăng nguy cơ chấn thương do té ngã. Việc cạo gió, giật tóc mai hay cắt lể đầu ngón tay không mang lại giá trị y khoa mà còn làm tổn thương mô và trì hoãn thời gian cấp cứu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục y khoa phổ thông và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Nếu người bệnh bất tỉnh kéo dài quá hai phút, ngừng thở, xuất hiện co giật hoặc chấn thương vùng đầu, người hỗ trợ cần gọi cấp cứu một một lăm ngay lập tức. Sau cơn ngất, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám tổng quát nhằm loại trừ các bệnh lý tim mạch và thần kinh tiềm ẩn.

Tóm tắt

Phân biệt rạch ròi giữa ngất và hôn mê giúp người xung quanh có hướng xử trí cấp cứu phù hợp và kịp thời. Ngất thường chỉ diễn ra thoáng qua và tự hồi phục, nhưng không nên xem nhẹ vì có thể tiềm ẩn bệnh lý tim mạch hay thần kinh. Khi gặp người bất tỉnh kéo dài không rõ nguyên nhân, việc bảo vệ đường thở và gọi cấp cứu y tế là nguyên tắc sống còn.