Hội chứng xuất huyết tiêu hóa: Dấu hiệu và cách xử trí

Hội chứng xuất huyết tiêu hóa là gì?

Hội chứng xuất huyết tiêu hóa là thuật ngữ mô tả hiện tượng chảy máu xảy ra ở bất kỳ vị trí nào của ống tiêu hóa, kéo dài từ đoạn thực quản, dạ dày, tá tràng, ruột non cho đến đại trực tràng và hậu môn. Đây không phải là một bệnh lý độc lập mà là hội chứng biến chứng do nhiều tổn thương thực thể khác nhau gây ra.

Tùy vào lượng máu mất và tốc độ chảy máu, tình trạng này được chia thành xuất huyết vi thể chỉ phát hiện qua xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân, hoặc xuất huyết đại thể biểu hiện rõ qua nôn ra máu và phân đen. Tình trạng xuất huyết tiêu hóa cấp tính có thể dẫn đến tụt huyết áp, sốc mất máu, thiếu máu não và suy đa cơ quan nếu không được hồi sức tuần hoàn nhanh chóng. Do đó, việc theo dõi các dấu hiệu cảnh báo ban đầu có ý nghĩa sống còn.

Phân loại xuất huyết tiêu hóa trên và dưới

Dựa trên giải phẫu học, xuất huyết tiêu hóa được chia làm hai nhóm chính gồm xuất huyết tiêu hóa trên và xuất huyết tiêu hóa dưới. Mốc phân chia thông thường là góc Treitz nằm ở đoạn nối giữa tá tràng và hỗng tràng.

Xuất huyết tiêu hóa trên xuất phát từ thực quản, dạ dày hoặc tá tràng. Các nguyên nhân phổ biến gồm viêm loét dạ dày tá tràng, giãn vỡ tĩnh mạch thực quản ở người xơ gan, hoặc rách tâm vị sau nôn ói dữ dội. Trong khi đó, xuất huyết tiêu hóa dưới bắt nguồn từ ruột non, đại tràng, trực tràng hoặc hậu môn. Nhóm này thường liên quan đến polyp đại tràng, viêm loét đại trực tràng chảy máu, túi thừa đại tràng hoặc bệnh trĩ. Việc phân vùng có ý nghĩa quyết định trong việc định hướng thủ thuật nội soi chẩn đoán.

Các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết đường tiêu hóa

Biểu hiện lâm sàng của chảy máu đường tiêu hóa phụ thuộc vào vị trí tổn thương, tốc độ và mức độ mất máu của cơ thể. Triệu chứng dễ nhận thấy nhất là nôn ra máu, có thể là máu tươi hoặc máu đen sẫm lẫn cục máu đông giống bã cà phê.

Ngoài ra, người bệnh thường đi ngoài phân đen có mùi khẳm đặc trưng, sệt dính như nhựa đường, hoặc đi ngoài phân có lẫn máu đỏ tươi nếu vị trí xuất huyết nằm ở đoạn dưới đại trực tràng hoặc máu chảy ồ ạt. Khi lượng máu mất nhiều trong thời gian ngắn, người bệnh sẽ xuất hiện các dấu hiệu toàn thân nghiêm trọng như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, da tái nhợt, tụt huyết áp và lơ mơ ngất xỉu.

Nguyên nhân gây chảy máu trong ống tiêu hóa

Xuất huyết đường ruột bắt nguồn từ nhiều bệnh lý tiêu hóa khác nhau. Loét dạ dày tá tràng mạn tính do nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc do lạm dụng thuốc chống viêm không steroid, thuốc giảm đau và kháng đông là nguyên nhân rất hay gặp.

Bên cạnh đó, hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa ở bệnh nhân viêm gan mạn tính, xơ gan làm tĩnh mạch thực quản bị giãn căng và dễ vỡ bung gây xuất huyết dữ dội. Các nguyên nhân khác bao gồm khối u ác tính ở đường tiêu hóa, polyp đại trực tràng, viêm túi thừa ruột hoặc các bất thường dị dạng mạch máu niêm mạc ruột. Việc dùng rượu bia kéo dài và căng thẳng thần kinh nghiêm trọng cũng làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc.

Quy trình xử trí y tế khi phát hiện chảy máu tiêu hóa

Khi nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa, nguyên tắc quan trọng nhất là đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. Người nhà cần đặt bệnh nhân nằm nghỉ ngơi nơi thoáng khí, giữ đầu thấp và nghiêng một bên để phòng ngừa sặc chất nôn vào đường thở nếu người bệnh bị nôn ói.

Tại cơ sở y tế, các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và hồi sức cấp cứu sẽ tiến hành đánh giá dấu hiệu sinh tồn, đặt đường truyền tĩnh mạch bồi phụ thể tích tuần hoàn và truyền máu nếu mất máu nặng. Thủ thuật nội soi dạ dày tá tràng hoặc nội soi đại tràng được thực hiện sớm để tìm chính xác điểm chảy máu và can thiệp cầm máu bằng kẹp clip, tiêm thuốc co mạch hoặc đông điện nhiệt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý trì hoãn cấp cứu tại nhà.

Biện pháp phòng ngừa xuất huyết tiêu hóa tái phát

Để giảm nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, cần chủ động điều trị dứt điểm các bệnh lý dạ dày tá tràng tiềm ẩn, tuân thủ phác đồ tiệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori và kiểm soát bệnh lý gan mật theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc giảm đau kháng viêm và thuốc chống đông máu. Người có tiền sử viêm loét dạ dày cần trao đổi kỹ với bác sĩ để được phối hợp thêm thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày phù hợp nếu bắt buộc phải dùng thuốc kháng viêm. Đồng thời, nên xây dựng lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa uống rượu bia, không hút thuốc lá, tránh thức ăn quá cay nóng và thực hiện kiểm tra sức khỏe đường tiêu hóa định kỳ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y tế trực tiếp. Khi nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa, tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các bài thuốc dân gian, thuốc cầm máu truyền miệng hoặc tiếp tục theo dõi tại nhà. Cần gọi cấp cứu hoặc chuyển người bệnh đến bệnh viện có chuyên khoa cấp cứu, tiêu hóa gần nhất.

Tóm tắt

Xuất huyết tiêu hóa là tình trạng cấp cứu nguy hiểm bắt nguồn từ nhiều bệnh lý khác nhau trong đường tiêu hóa. Việc nhận biết sớm triệu chứng nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc mệt lả giúp người bệnh tiếp cận cấp cứu kịp thời. Không tự ý uống thuốc cầm máu tại nhà mà cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí chuẩn xác.