Hội chứng Sjogren là gì và ảnh hưởng thế nào đến cơ thể

Hội chứng Sjogren là gì?

Hội chứng Sjogren được xếp vào nhóm bệnh lý tự miễn dịch mạn tính tiến triển chậm. Ở trạng thái bình thường, hệ thống miễn dịch tạo ra kháng thể để bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại như vi khuẩn hoặc virus. Tuy nhiên, ở người mắc hội chứng Sjogren, các tế bào bạch cầu lại thâm nhiễm và gây viêm tại các tuyến ngoại tiết, làm giảm sút nghiêm trọng khả năng tiết dịch bôi trơn tự nhiên.

Bệnh có thể xuất hiện độc lập, thường được gọi là hội chứng Sjogren nguyên phát, hoặc đi kèm với các bệnh lý tự miễn dịch khác như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống hoặc xơ cứng bì, được gọi là hội chứng Sjogren thứ phát. Tình trạng này gặp phổ biến hơn ở phụ nữ trung niên, tuy nhiên bất kỳ lứa tuổi hay giới tính nào cũng có thể mắc phải. Hiểu đúng bản chất tự miễn giúp người bệnh không chủ quan chỉ xem đây là chứng khô mắt hay khô họng thông thường.

Cơ chế tự miễn gây tổn thương các tuyến ngoại tiết

Nguyên nhân chính xác khởi phát hội chứng Sjogren hiện vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng y học công nhận đây là sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền, rối loạn nội tiết và các tác nhân kích hoạt từ môi trường như nhiễm virus. Khi các yếu tố thuận lợi này gặp nhau, hệ thống miễn dịch bị rối loạn điều hòa, dẫn đến việc giải phóng các tự kháng thể đặc hiệu như anti-SSA và anti-SSB.

Các tự kháng thể này cùng với tế bào lympho xâm nhập phá hủy cấu trúc mô học của tuyến lệ và tuyến nước bọt. Tuyến lệ bị tổn thương làm giảm tiết nước mắt, khiến giác mạc mất đi màng phim bảo vệ tự nhiên, dẫn đến cảm giác cộm xốn, rát buốt và nhạy cảm với ánh sáng. Đồng thời, tuyến nước bọt suy giảm chức năng khiến niêm mạc miệng khô rát, gây khó nuốt thức ăn khô, thay đổi vị giác và làm tăng đáng kể nguy cơ sâu răng cũng như viêm nhiễm nấm candida miệng.

Biểu hiện toàn thân ngoài tuyến lệ và tuyến nước bọt

Dù khô mắt và khô miệng là dấu hiệu đặc trưng nhất, hội chứng Sjogren thực chất là một bệnh lý toàn thân có thể tác động đến nhiều cơ quan. Người bệnh thường than phiền về tình trạng mệt mỏi mạn tính kéo dài, làm suy giảm năng suất lao động và chất lượng sống mà không rõ lý do cụ thể. Tình trạng đau nhức các khớp nhỏ ở bàn tay, cổ tay hoặc cứng khớp buổi sáng cũng là than phiền rất phổ biến, đôi khi dễ nhầm lẫn với viêm khớp dạng thấp.

Ngoài ra, quá trình viêm tự miễn có thể lan rộng đến đường hô hấp gây ho khan dai dẳng, viêm phế quản hoặc bệnh phổi mô kẽ. Da của người bệnh thường thô ráp, nứt nẻ, dễ nổi ban xuất huyết do viêm mạch máu nhỏ. Một số trường hợp có thể gặp tổn thương thần kinh ngoại biên gây tê bì, châm chích đầu chi hoặc suy giảm chức năng cô đặc nước tiểu tại ống thận. Việc theo dõi toàn diện giúp phát hiện kịp thời các biến chứng này.

Cách thức y khoa đánh giá và xác định bệnh

Quá trình xác định hội chứng Sjogren đòi hỏi sự phối hợp của nhiều phương pháp đánh giá chuyên sâu do triệu chứng thường tiến triển âm thầm. Bác sĩ chuyên khoa mắt thường thực hiện nghiệm pháp Schirmer bằng giấy thấm để đo lường lượng nước mắt tiết ra trong một khoảng thời gian nhất định, hoặc nhuộm giác mạc bằng phẩm màu chuyên dụng để phát hiện các vết trợt xước vi thể trên bề mặt nhãn cầu.

Về mặt cận lâm sàng, xét nghiệm máu đóng vai trò quan trọng nhằm tìm kiếm các kháng thể tự miễn đặc trưng như kháng thể kháng nhân ANA, yếu tố dạng thấp RF, anti-SSA và anti-SSB, đồng thời đo tốc độ lắng máu để đánh giá mức độ viêm. Đo lưu lượng nước bọt không kích thích và siêu âm tuyến nước bọt mang tai, dưới hàm cũng hỗ trợ ghi nhận tình trạng teo tuyến hoặc viêm cấu trúc. Trong những trường hợp biểu hiện không điển hình, sinh thiết tuyến nước bọt phụ ở môi dưới là tiêu chuẩn có giá trị chẩn đoán xác định cao khi ghi nhận các ổ thâm nhiễm tế bào lympho.

Định hướng chăm sóc và cải thiện chất lượng sống

Hiện nay y học chưa có biện pháp chữa khỏi hoàn toàn hội chứng Sjogren, do đó mục tiêu chính trong chăm sóc y khoa là làm dịu các triệu chứng khó chịu, bảo vệ bề mặt niêm mạc và ngăn ngừa tổn thương cơ quan đích. Với triệu chứng tại mắt, người bệnh thường được hướng dẫn sử dụng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản nhiều lần trong ngày, kết hợp dùng gel bôi trơn mắt ban đêm hoặc thủ thuật nút điểm lệ nếu khô mắt nghiêm trọng.

Đối với khô miệng, duy trì uống từng ngụm nước nhỏ thường xuyên, nhai kẹo cao su không đường để kích thích tiết nước bọt và dùng các sản phẩm nước bọt nhân tạo mang lại sự thoải mái rõ rệt. Vệ sinh răng miệng cẩn thận bằng bàn chải lông mềm, kem đánh răng chứa flour và khám nha khoa định kỳ là bắt buộc để ngăn ngừa sâu chân răng. Khi có tổn thương nội tạng hoặc đau khớp toàn thân, bác sĩ chuyên khoa Miễn dịch hoặc Cơ xương khớp sẽ cân nhắc các thuốc điều hòa miễn dịch phù hợp cho từng cá nhân.

Lưu ý an toàn

Người bệnh không nên tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt chứa corticoid hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ nhãn khoa, vì việc lạm dụng có thể làm tăng nhãn áp hoặc loét giác mạc. Không tự ý sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc giảm đau chống viêm kéo dài mà không qua thăm khám. Cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện triệu chứng đau mắt dữ dội, giảm thị lực đột ngột, sốt kéo dài hoặc sưng to bất thường các tuyến nước bọt vùng mang tai.

Tóm tắt

Hội chứng Sjogren là bệnh lý tự miễn mạn tính đòi hỏi sự kiên trì trong theo dõi và chăm sóc lâu dài. Việc thấu hiểu đúng bản chất bệnh cùng lối sống lành mạnh, chăm sóc niêm mạc đúng cách và tuân thủ hướng dẫn y khoa sẽ giúp người bệnh kiểm soát tốt triệu chứng và duy trì chất lượng sống ổn định.