Hội chứng ngưng thở khi ngủ: Phân loại, biểu hiện và các phương pháp can thiệp

Ngưng thở khi ngủ là gì?

Hội chứng ngưng thở khi ngủ là một rối loạn hô hấp mạn tính liên quan đến giấc ngủ, phản ánh tình trạng bất ổn định trong cơ chế kiểm soát thông khí hoặc sự hẹp cơ học của đường hô hấp trên. Khi các cơ vùng hầu họng thả lỏng quá mức hoặc hệ thống thần kinh trung ương truyền tín hiệu điều khiển hô hấp bị gián đoạn, quá trình lưu thông không khí bị cản trở khiến người bệnh ngừng thở hoặc giảm thở ngắt quãng trong suốt thời gian ngủ.

Tình trạng giảm oxy máu ngắt quãng đi kèm tích tụ khí carbon dioxide liên tục kích thích hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức. Về lâu dài, các đợt vi thức giấc lặp lại làm xáo trộn cấu trúc giấc ngủ tự nhiên, làm gia tăng nguy cơ tiến triển các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp kháng trị, rối loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và rối loạn chuyển hóa đường.

Phân loại các dạng ngưng thở khi ngủ thường gặp

Trong thực hành lâm sàng, hội chứng ngưng thở khi ngủ được phân loại thành ba nhóm chính dựa trên cơ chế bệnh sinh. Thể thường gặp nhất là ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, xuất hiện khi các cơ vùng thành họng, lưỡi gà và amidan chùng nhão quá mức, làm bít tắc một phần hoặc toàn bộ đường thở trên dù lồng ngực vẫn duy trì cử động hô hấp.

Thể thứ hai là ngưng thở trung ương khi ngủ, bắt nguồn từ việc trung tâm điều hòa hô hấp ở thân não tạm thời không gửi tín hiệu thích hợp đến các cơ hô hấp, dẫn đến gián đoạn nhịp thở mà không có sự gắng sức của cơ ngực hay cơ hoành. Thể này thường gặp ở người có bệnh lý tim mạch tiến triển hoặc tổn thương thần kinh trung ương. Thể thứ ba là hội chứng ngưng thở hỗn hợp, kết hợp đồng thời cả cơ chế tắc nghẽn đường thở trên lẫn khiếm khuyết trong phát nhịp từ hệ thần kinh.

Biểu hiện đặc trưng vào ban đêm và ban ngày

Các biểu hiện của ngưng thở khi ngủ diễn ra cả trong đêm lẫn ban ngày nhưng thường bị bỏ sót do người bệnh không tự nhận thức được lúc đang ngủ. Vào ban đêm, triệu chứng điển hình nhất là tiếng ngáy to, ngắt quãng kèm theo những khoảng lặng ngừng thở bất thường, kết thúc bằng tiếng thở hổn hển, sặc sùi hoặc giật mình thức giấc. Nhiều người còn ghi nhận tình trạng khô miệng, rát họng khi thức dậy hoặc phải đi tiểu nhiều lần trong đêm.

Vào ban ngày, do cấu trúc giấc ngủ bị phân mảnh liên tục, người bệnh thường rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, đau đầu âm ỉ sau khi thức dậy và xuất hiện những cơn buồn ngủ không thể cưỡng lại khi ngồi làm việc, đọc sách hoặc lái xe. Sự sụt giảm oxy não kéo dài cũng ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ, gây thay đổi tính khí thất thường và làm gia tăng đáng kể nguy cơ tai nạn lao động hoặc giao thông.

Quy trình thăm khám và chẩn đoán đa ký giấc ngủ

Để đánh giá chính xác hội chứng ngưng thở khi ngủ, bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành khai thác bệnh sử kỹ lưỡng, kết hợp các thang điểm sàng lọc buồn ngủ ban ngày. Tiêu chuẩn vàng để xác định bệnh và đo lường mức độ nghiêm trọng là kỹ thuật đo đa ký giấc ngủ thực hiện tại trung tâm y tế chuyên khoa.

Trong suốt đêm theo dõi, hệ thống cảm biến sẽ ghi nhận đồng thời nhiều thông số sinh lý bao gồm điện não đồ, điện tim, nồng độ bão hòa oxy trong máu, luồng khí thở qua mũi miệng, vận động cơ ngực bụng và âm thanh ngáy. Thông qua chỉ số ngưng giảm thở AHI, phản ánh số lần ngưng hoặc giảm thở trung bình trong một giờ ngủ, bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác mức độ bệnh từ nhẹ, trung bình đến nặng để đưa ra định hướng can thiệp phù hợp. Với một số đối tượng chọn lọc, thiết bị theo dõi hô hấp giấc ngủ tại nhà cũng có thể được áp dụng để sàng lọc ban đầu.

Các phương pháp hỗ trợ kiểm soát đường thở hiện nay

Chiến lược can thiệp đối với hội chứng ngưng thở khi ngủ phụ thuộc vào thể bệnh, chỉ số AHI và cấu trúc giải phẫu của từng bệnh nhân. Liệu pháp thở áp lực dương liên tục bằng máy CPAP là biện pháp tiêu chuẩn vàng cho các trường hợp ngưng thở tắc nghẽn mức độ trung bình đến nặng. Thiết bị này tạo ra luồng khí áp lực ổn định qua mặt nạ mũi hoặc mũi miệng, đóng vai trò như một giá đỡ vô hình giúp đường thở trên luôn mở rộng trong suốt giấc ngủ.

Đối với những bệnh nhân mắc bệnh ở mức độ nhẹ đến trung bình hoặc không dung nạp máy CPAP, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định khí cụ nha khoa đeo miệng nhằm đưa hàm dưới ra trước, giúp giải phóng khoảng trống vùng hầu họng. Ngoài ra, phẫu thuật chỉnh hình tai mũi họng như cắt amidan, chỉnh hình vách ngăn mũi hoặc tạo hình khẩu cái hầu có thể được đặt ra khi người bệnh có những bất thường cấu trúc giải phẫu rõ rệt gây hẹp đường thở.

Điều chỉnh lối sống góp phần cải thiện thông khí

Bên cạnh các can thiệp y tế chuyên sâu, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò hỗ trợ rất lớn trong việc cải thiện sự thông thoáng của đường hô hấp trên. Giảm cân và duy trì chỉ số khối cơ thể hợp lý giúp làm giảm lượng mỡ tích tụ quanh cổ, từ đó hạ bớt áp lực chèn ép lên vùng hầu họng và làm giảm tần suất các cơn ngưng thở.

Người bệnh cũng được khuyến cáo thay đổi thói quen ngủ sang tư thế nằm nghiêng thay vì nằm ngửa, nhằm ngăn ngừa tình trạng gốc lưỡi và các mô mềm tụt ra sau che lấp khí đạo. Đồng thời, việc kiêng rượu bia, hạn chế thuốc lá và tránh lạm dụng các loại thuốc an thần trước giờ đi ngủ là vô cùng cần thiết, bởi các chất này làm ức chế phản xạ thức tỉnh tự nhiên của não bộ và làm giãn cơ vùng họng quá mức, khiến tình trạng tắc nghẽn trở nên nghiêm trọng hơn.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức y học phổ quát và không thay thế cho việc chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua, điều chỉnh thông số các thiết bị thở áp lực dương hoặc sử dụng khí cụ hàm khi chưa có chỉ định chuyên khoa. Nếu xuất hiện tình trạng ngáy to kèm ngừng thở, mệt mỏi kiệt sức hoặc thường xuyên ngủ gật khi đang lái xe, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa hô hấp hoặc trung tâm giấc ngủ để được thăm khám an toàn.

Tóm tắt

Hội chứng ngưng thở khi ngủ là rối loạn mạn tính có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng chuyên khoa. Việc theo dõi sát chất lượng giấc ngủ, phối hợp chặt chẽ với bác sĩ và duy trì lối sống lành mạnh sẽ giúp bảo vệ hệ tim mạch, hồi phục thể lực và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.