Hiệu quả của vắc xin Sputnik V trước biến chủng Delta và những điều cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Trong giai đoạn đại dịch Covid-19 bùng phát với sự xuất hiện của biến chủng Delta, các câu hỏi xoay quanh mức độ bảo vệ của các dòng vắc xin hiện có nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng. Biến chủng Delta mang nhiều đột biến trên protein gai, làm tăng khả năng lây truyền và phần nào làm suy giảm hiệu lực trung hòa của kháng thể được tạo ra từ việc tiêm chủng hoặc nhiễm bệnh tự nhiên trước đó.
Vắc xin Sputnik V do Trung tâm Nghiên cứu Dịch tễ học và Vi sinh học Gamaleya của Nga phát triển là một trong những loại vắc xin Covid-19 được triển khai sớm trên thế giới. Nhiều công bố y khoa và báo cáo dịch tễ đã theo dõi sát sao mức độ đáp ứng miễn dịch cũng như khả năng giảm thiểu biến chứng nặng của vắc xin Sputnik V trước biến chủng này. Việc nắm rõ bản chất công nghệ và hiệu quả thực tế giúp người dân hiểu đúng giá trị của vắc xin trong phòng ngừa dịch bệnh.
Vắc xin Sputnik V biến chủng Delta là gì?
Vắc xin Gam-COVID-Vac, thường được biết đến với tên gọi thương mại là Sputnik V, là vắc xin phòng ngừa Covid-19 được chế tạo dựa trên công nghệ vector adenovirus tái tổ hợp không có khả năng nhân lên. Vắc xin này sử dụng hai loại adenovirus người khác nhau cho hai mũi tiêm nhằm tránh hiện tượng hệ miễn dịch kháng lại chính vector mang kháng nguyên ở liều thứ hai. Khi được đưa vào cơ thể, vector mang gene mã hóa protein gai của vi rút SARS-CoV-2 sẽ hướng dẫn tế bào người tổng hợp protein này, từ đó kích hoạt hệ miễn dịch sinh ra kháng thể dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào T. Nhờ cơ chế kích thích miễn dịch toàn diện, Sputnik V được kỳ vọng duy trì khả năng nhận diện và bảo vệ cơ thể trước các biến thể đột biến của SARS-CoV-2, trong đó có biến chủng Delta.
Cơ chế bảo vệ của vắc xin Sputnik V đối với biến chủng Delta
Biến chủng Delta có tốc độ lây lan nhanh chóng nhờ các đột biến quan trọng trên protein gai giúp vi rút bám dính tốt hơn vào thụ thể tế bào vật chủ. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các loại vắc xin vốn được thiết kế dựa trên chủng vi rút ban đầu. Với vắc xin Sputnik V, việc kết hợp hai vector adenovirus khác nhau là rAd26 ở mũi đầu tiên và rAd5 ở mũi thứ hai giúp tối ưu hóa phản ứng sinh kháng thể trung hòa mà không bị triệt tiêu bởi kháng thể kháng vector có sẵn trong cơ thể. Ngoài kháng thể dịch thể tuần hoàn trong huyết thanh, vắc xin còn kích hoạt mạnh mẽ đáp ứng của tế bào lympho T. Các tế bào T có khả năng nhận diện nhiều đoạn peptide khác nhau trên protein gai của vi rút, giúp cơ thể vẫn duy trì được hàng rào bảo vệ vững chắc ngay cả khi biến chủng Delta có một số đột biến né tránh kháng thể bề mặt. Nhờ vậy, đáp ứng miễn dịch tế bào đóng vai trò nòng cốt giúp hạn chế tổn thương phổi và giảm nguy cơ suy hô hấp tiến triển.
Dữ liệu hiệu quả bảo vệ và khả năng giảm bệnh nặng
Trong thời điểm biến chủng Delta chiếm ưu thế tại nhiều quốc gia, các cơ quan y tế và nhóm nghiên cứu của Nga đã công bố các báo cáo cho thấy vắc xin Sputnik V duy trì hiệu quả bảo vệ cao, đạt mức khoảng 80% đến 90% hoặc thậm chí cao hơn trong việc ngăn ngừa nguy cơ nhập viện và tử vong do Covid-19. Một số dữ liệu phân tích sơ bộ từng ghi nhận mức bảo vệ cao trước biến chủng Delta khi nồng độ kháng thể sau tiêm đạt đỉnh. Tuy nhiên, các nhà dịch tễ học quốc tế cũng nhấn mạnh rằng hiệu lực thực tế của mọi loại vắc xin đều có xu hướng giảm dần theo thời gian kể từ mũi tiêm cuối cùng. Khả năng ngăn ngừa nhiễm bệnh không triệu chứng hoặc nhiễm trùng nhẹ trước biến chủng Delta có thể bị suy giảm so với chủng gốc, nhưng lợi ích trong việc bảo vệ người tiêm khỏi các biến chứng nguy hiểm, hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển và tử vong vẫn được duy trì ở mức rất cao và ổn định trên diện rộng.
Tầm quan trọng của việc tiêm liều nhắc lại và theo dõi miễn dịch
Sự xuất hiện liên tục của các biến chủng mới của vi rút SARS-CoV-2 cùng với quy luật suy giảm kháng thể tự nhiên sau khoảng sáu tháng đặt ra nhu cầu cần thiết về việc tiêm mũi bổ sung hoặc liều nhắc lại. Đối với những người đã hoàn thành phác đồ cơ bản với hai mũi Sputnik V, việc tiêm nhắc lại bằng chính Sputnik Light (chỉ sử dụng thành phần vector rAd26) hoặc các loại vắc xin công nghệ khác theo hướng dẫn của ngành y tế giúp nhanh chóng khôi phục nồng độ kháng thể bảo vệ. Các nghiên cứu phối hợp vắc xin ghi nhận đáp ứng miễn dịch thứ phát mạnh mẽ, giúp nâng cao khả năng trung hòa vi rút trước biến chủng Delta cũng như các biến thể đột biến tiếp theo. Do đó, người dân cần tuân thủ lịch tiêm bổ sung theo đúng hướng dẫn của chương trình tiêm chủng quốc gia và cơ quan y tế địa phương nhằm duy trì lá chắn bảo vệ tốt nhất cho bản thân và cộng đồng.
Lưu ý an toàn
Thông tin về hiệu quả của vắc xin Sputnik V mang tính tham khảo y khoa và không thay thế cho chỉ định tiêm chủng của cơ quan y tế. Phản ứng sau tiêm có thể bao gồm đau tại chỗ tiêm, sốt nhẹ, mệt mỏi hoặc đau cơ toàn thân, phần lớn sẽ tự hồi phục sau vài ngày. Người có tiền sử dị ứng nặng, phụ nữ có thai, người đang mắc bệnh nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh mạn tính chưa ổn định cần được bác sĩ khám sàng lọc kỹ lưỡng trước khi tiêm. Mọi biểu hiện bất thường kéo dài hoặc khó thở, đau ngực cần được xử trí tại cơ sở y tế gần nhất.
Tóm tắt
Vắc xin Sputnik V đã chứng minh vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa các thể bệnh nặng và giảm áp lực y tế trong giai đoạn biến chủng Delta bùng phát. Hiệu quả bảo vệ thực tế phụ thuộc vào việc tiêm đủ liều, thời gian sau tiêm và tình trạng sức khỏe của mỗi người. Người dân nên chủ động cập nhật các hướng dẫn tiêm chủng chính thức từ Bộ Y tế để bảo vệ sức khỏe an toàn và hiệu quả.
Nguồn tham khảo
- Vaccine: Evaluation of T cell immune memory response after BBIBP-CorV, gam-COVID-Vac, and heterologous gam-COVID-Vac /mRNA-1273 COVID-19 vaccination schemes against different SARS-CoV-2 variants
- COVID: The Impact of Maternal SARS-CoV-2 Infection Next to Pre-Immunization with Gam-COVID-Vac (Sputnik V) Vaccine on the 1-Day-Neonate’s Blood Plasma Small Non-Coding RNA Profile: A Pilot Study
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Vắc xin Sputnik V có khả năng ngăn ngừa biến chủng Delta hay không?
Vắc xin Sputnik V giúp kích hoạt cả kháng thể trung hòa và tế bào T, từ đó duy trì hiệu quả cao trong việc ngăn ngừa diễn tiến nặng, giảm tỷ lệ nhập viện và tử vong khi người tiêm tiếp xúc với biến chủng Delta.
Phác đồ tiêm cơ bản của vắc xin Sputnik V gồm mấy mũi?
Phác đồ cơ bản của vắc xin Sputnik V gồm hai mũi tiêm bắp cách nhau khoảng ba tuần. Mũi thứ nhất sử dụng vector adenovirus týp 26 và mũi thứ hai sử dụng vector adenovirus týp 5 nhằm tối ưu hóa phản ứng sinh miễn dịch.
Sau khi tiêm vắc xin Sputnik V có thể gặp những tác dụng phụ nào?
Các phản ứng thông thường bao gồm đau sưng tại vị trí tiêm, sốt nhẹ, ớn lạnh, đau đầu hoặc mệt mỏi. Những triệu chứng này thường thoáng qua và tự biến mất sau một đến ba ngày mà không để lại di chứng nghiêm trọng.
Người đã tiêm đủ hai mũi Sputnik V có cần tiêm mũi nhắc lại không?
Nồng độ kháng thể bảo vệ có xu hướng giảm dần sau sáu tháng. Vì vậy, người dân nên tiêm mũi nhắc lại theo khuyến cáo của Bộ Y tế để củng cố hệ thống miễn dịch trước các biến chủng mới của vi rút SARS-CoV-2.
Người có bệnh nền có được tiêm vắc xin Sputnik V không?
Người có bệnh nền mạn tính như tăng huyết áp hay đái tháo đường vẫn nên tiêm vắc xin nếu bệnh đang ở giai đoạn ổn định. Tuy nhiên, người bệnh cần được bác sĩ khám sàng lọc cẩn thận tại cơ sở y tế trước khi tiêm.
