Hắt xì ra máu: Nguyên nhân do đâu và cách xử trí

Hắt xì ra máu là gì?

Hắt xì ra máu là hiện tượng dịch tiết từ đường hô hấp trên có lẫn máu tươi hoặc dịch màu hồng nhạt ngay sau cơn hắt hơi. Phản xạ hắt hơi là cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất các dị nguyên, bụi bẩn hoặc chất kích ứng ra khỏi khoang mũi. Khi hắt xì, áp lực không khí tăng vọt qua các hốc mũi trong tích tắc. Lớp niêm mạc lót bên trong mũi rất mỏng manh, chứa nhiều mạng lưới mao mạch nông nằm sát bề mặt biểu mô. Nếu niêm mạc đang trong trạng thái bị khô, nứt nẻ, viêm phù nề hoặc bị tổn thương cơ học trước đó, áp lực hắt hơi sẽ xé rách thành mạch nhỏ, dẫn đến chảy máu cam dạng nhẹ. Phần lớn các trường hợp hắt xì ra máu chỉ xuất hiện thoáng qua và tự cầm sau vài phút mà không cần can thiệp ngoại khoa chuyên sâu.

Các tổn thương cơ học và yếu tố môi trường gây chảy máu khi hắt xì

Hệ thống mạch máu tại khoang mũi rất phong phú, đặc biệt là đám rối Kiesselbach nằm ở phần trước vách ngăn mũi. Vùng này tập trung nhiều mao mạch nhỏ có thành mạch mỏng và nằm ngay sát dưới lớp niêm mạc bảo vệ. Khi chịu tác động của luồng không khí áp lực cao từ phản xạ hắt hơi, các mạch máu này rất dễ căng vỡ.

Thời tiết khô lạnh vào mùa đông hoặc thói quen sinh hoạt trong phòng điều hòa kín làm độ ẩm không khí giảm mạnh. Khi niêm mạc mũi bị khô ráp, các vảy cứng hình thành bám chặt vào bề mặt mao mạch. Áp lực hắt xì làm bong bật các vảy này đột ngột, kéo theo rách mạch máu nhỏ và tạo ra các vệt máu tươi lẫn trong dịch nhầy.

Ngoài ra, những hành vi cơ học như chà xát mũi mạnh, ngoáy mũi bằng ngón tay có móng dài hoặc va chạm nhẹ từ bên ngoài cũng làm tổn thương hàng rào bảo vệ. Khi niêm mạc chưa kịp lành lặn hoàn toàn, chỉ cần một cơn hắt hơi tiếp theo cũng đủ làm vết thương nứt toác và tái phát hiện tượng rỉ máu.

Ảnh hưởng từ viêm mũi dị ứng và các bệnh viêm đường hô hấp trên

Các bệnh lý viêm nhiễm đường hô hấp trên là nhóm nguyên nhân thường gặp nhất dẫn đến hiện tượng dịch mũi lẫn máu. Khi bị viêm mũi dị ứng, viêm mũi xoang cấp tính hoặc cảm lạnh do virus, hệ miễn dịch phản ứng khiến niêm mạc sưng nề, sung huyết và ứ đọng nhiều chất nhầy. Các mạch máu giãn nở tối đa làm tăng tính thấm và giảm độ đàn hồi tự nhiên.

Phản xạ hắt xì liên tục trong các đợt dị ứng thời tiết hay viêm xoang tạo ra sức ép lặp đi lặp lại lên cấu trúc mô liên kết đang tổn thương. Điều này làm mao mạch xung huyết bị vỡ, giải phóng một lượng máu nhỏ hòa cùng dịch tiết mũi họng. Tình trạng này thường thuyên giảm khi đợt viêm đường hô hấp được kiểm soát ổn định.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng các loại thuốc xịt co mạch kéo dài không theo hướng dẫn cũng khiến niêm mạc mũi teo mỏng, dễ xơ hóa và phản ứng ngược. Khi lớp lót khoang mũi suy yếu trầm trọng, bất kỳ kích thích hô hấp nào cũng có thể kích hoạt tình trạng xuất huyết cục bộ.

Bất thường cấu trúc khoang mũi và các yếu tố bệnh lý toàn thân

Ngoài nguyên nhân tại chỗ, một số bất thường cấu trúc giải phẫu khoang mũi cũng làm tăng nguy cơ hắt xì ra máu. Điển hình là tình trạng vẹo vách ngăn mũi hoặc gai vách ngăn, làm thay đổi hướng lưu thông của dòng khí hít vào. Luồng không khí xoáy tập trung nhiều vào một điểm gồ ghề sẽ làm vùng niêm mạc đó khô nhanh hơn và dễ nứt nẻ hơn bình thường.

Người có polyp mũi lớn hoặc khối u lành tính vùng mũi xoang cũng thường xuyên gặp tình trạng nghẹt thở, kích ứng niêm mạc xung quanh và chảy máu khi áp lực xoang thay đổi đột ngột. Sự xuất hiện của dị vật bỏ quên trong hốc mũi, đặc biệt ở trẻ nhỏ, gây loét cục bộ và tiết dịch mủ lẫn máu sẫm màu.

Mặt khác, các bệnh lý toàn thân cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Người mắc bệnh tăng huyết áp không kiểm soát tốt thường có thành mạch giòn, áp lực tưới máu cao khiến mao mạch mũi dễ bục vỡ khi hắt hơi mạnh. Rối loạn đông máu bẩm sinh hoặc tác dụng phụ từ thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu cũng khiến thời gian chảy máu kéo dài hơn.

Hướng dẫn các bước sơ cứu và xử trí ban đầu đúng kỹ thuật

Khi nhận thấy dịch mũi có lẫn máu sau cơn hắt xì, người bệnh cần giữ bình tĩnh và thực hiện sơ cứu đúng cách để ngăn máu chảy nhiều hơn. Tư thế chuẩn là ngồi thẳng lưng, đầu hơi cúi nhẹ về phía trước. Tư thế này giúp máu và dịch nhầy chảy ra ngoài cửa mũi, tránh nguy cơ máu chảy ngược xuống cổ họng gây sặc vào đường thở hoặc nuốt phải gây buồn nôn.

Dùng ngón tay cái và ngón tay trỏ ép chặt hai cánh mũi vào vách ngăn trong khoảng mười đến mười lăm phút liên tục. Trong thời gian này, hãy thở đều đặn bằng miệng và không nên buông tay ngắt quãng để kiểm tra máu đã ngừng hay chưa. Việc duy trì lực ép liên tục tạo điều kiện cho cục máu đông tự nhiên hình thành bịt kín vị trí tổn thương.

Bạn cũng có thể chườm lạnh bằng cách đặt khăn mát hoặc túi đá bọc vải lên gốc sống mũi và trán. Nhiệt độ thấp kích thích các mạch máu co lại, hỗ trợ giảm tốc độ chảy máu hiệu quả. Sau khi máu đã cầm, người bệnh cần nghỉ ngơi tĩnh tại, tránh vận động gắng sức, không xì mũi mạnh và hạn chế ngoáy mũi trong vòng vài giờ tiếp theo.

Biện pháp chăm sóc niêm mạc và phòng ngừa chảy máu tái diễn

Để ngăn ngừa hiện tượng hắt xì ra máu tái phát, việc duy trì độ ẩm tự nhiên cho đường hô hấp là biện pháp cốt lõi. Trong những ngày thời tiết hanh khô hoặc khi sử dụng máy điều hòa không khí thường xuyên, bạn nên đặt thêm máy tạo ẩm phun sương trong phòng ngủ và không gian làm việc để cân bằng độ ẩm môi trường.

Chủ động vệ sinh khoang mũi hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý dạng xịt đẳng trương. Thao tác xịt rửa nhẹ nhàng giúp loại bỏ bụi bẩn, phấn hoa, giảm kích ứng dị ứng và giữ ẩm cho niêm mạc. Cần tránh các động tác xì mũi quá mạnh từng bên hoặc hắt hơi nén khí trong cổ họng vì sẽ làm gia tăng áp lực đột ngột lên vách ngăn mũi.

Bên cạnh đó, cần từ bỏ thói quen dùng móng tay hay que nhọn ngoáy mũi. Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường rau xanh và trái cây giàu vitamin C để củng cố độ bền của thành mạch máu. Người có tiền sử tăng huyết áp cần đo huyết áp định kỳ và dùng thuốc đúng chỉ định để giữ chỉ số huyết áp trong ngưỡng an toàn.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không ngửa đầu ra sau khi bị chảy máu mũi vì máu có thể chảy ngược vào thanh quản gây sặc hoặc xuống dạ dày gây nôn ói. Không nhét bông gòn khô hoặc khăn giấy thô ráp sâu vào hốc mũi vì khi rút ra dễ làm rách thêm niêm mạc. Không tự ý mua thuốc co mạch hoặc thuốc kháng sinh xịt mũi khi chưa có chẩn đoán từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Người bệnh cần tránh vận động mạnh hoặc xì mũi ngay sau khi vừa cầm máu.

Tóm tắt

Hiện tượng hắt xì ra máu phần lớn xuất phát từ các tổn thương lành tính tại niêm mạc mũi họng và có thể thuyên giảm khi chăm sóc đúng cách. Người bệnh không nên chủ quan nhưng cũng không cần quá lo lắng. Việc chủ động theo dõi tần suất chảy máu, giữ ẩm mũi thường xuyên và thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng khi có dấu hiệu bất thường là giải pháp tốt nhất để bảo vệ đường hô hấp.