Hạch trung thất là gì và các bệnh lý liên quan thường gặp

Hạch trung thất là gì?

Hạch trung thất là tập hợp các hạch bạch huyết nằm rải rác bên trong khoang trung thất, khu vực trung tâm của lồng ngực nằm giữa hai lá phổi. Chúng hoạt động như những trạm kiểm soát miễn dịch, giúp giữ lại các tác nhân vi sinh vật, tế bào viêm và các mảnh vụn tế bào bất thường di chuyển qua dòng tuần hoàn bạch huyết của các cơ quan hô hấp và tuần hoàn trong lồng ngực.

Bình thường, các hạch này có kích thước nhỏ và duy trì trạng thái hoạt động thầm lặng để hỗ trợ cơ chế phòng vệ của cơ thể. Tình trạng hạch trung thất to xuất hiện khi có sự tích tụ của các tế bào bạch cầu nhằm chống lại nhiễm trùng, hoặc do sự tăng sinh của các khối u nguyên phát hay tế bào ung thư di căn từ các cơ quan khác. Do hạch nằm sâu trong lồng ngực, mọi đánh giá về cấu trúc và kích thước của hạch trung thất đều cần dựa vào các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu do nhân viên y tế thực hiện.

Vị trí giải phẫu và chức năng của hệ thống hạch trung thất

Trung thất là khoang giải phẫu nằm ở giữa lồng ngực, được giới hạn bởi hai bên phổi, xương ức ở phía trước và cột sống ở phía sau. Bên trong khu vực này chứa đựng nhiều cơ quan trọng yếu như tim, các mạch máu lớn, khí quản, thực quản và một hệ thống hạch bạch huyết phong phú. Các hạch trung thất thường được phân nhóm theo định khu gồm hạch trung thất trước, trung thất giữa và trung thất sau, giữ nhiệm vụ tiếp nhận dịch bạch huyết dẫn lưu từ phổi, màng phổi, thực quản và thành ngực.

Trong trạng thái khỏe mạnh, hạch trung thất có kích thước nhỏ, bờ đều và cấu trúc mềm mại, rất khó quan sát rõ trên phim chụp X-quang ngực thẳng thông thường. Tuy nhiên, khi hệ thống miễn dịch được kích hoạt do phản ứng viêm, tình trạng nhiễm trùng hoặc sự xâm lấn của các tế bào bất thường, các hạch này sẽ tăng sinh kích thước và biến đổi mật độ mô học. Khi đường kính trục ngắn của hạch trên phim chụp cắt lớp vi tính vượt quá ngưỡng thông thường, hiện tượng này được gọi là hạch trung thất to hoặc phì đại hạch trung thất.

Các bệnh lý viêm nhiễm và u hạt liên quan đến hạch trung thất

Nhiễm trùng là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến hạch trung thất sưng to. Đáng chú ý nhất tại khu vực nhiệt đới là bệnh lao hạch hoặc lao phổi, nơi vi khuẩn lao xâm nhập và gây viêm hạch kéo dài kèm hoại tử bã đậu bên trong mô hạch. Ngoài ra, các đợt nhiễm trùng đường hô hấp dưới do vi khuẩn, virus hoặc nhiễm nấm sâu cũng có thể kích hoạt các chuỗi hạch trung thất tăng phản ứng viêm để ngăn chặn mầm bệnh lây lan.

Bên cạnh nhiễm trùng, các bệnh lý u hạt và tự miễn hệ thống cũng là nguyên nhân thường gặp. Điển hình là bệnh sarcoidosis, một rối loạn viêm tạo ra các u hạt không hoại tử bã đậu, thường biểu hiện bằng tình trạng phì đại hạch hai bên rốn phổi và hạch trung thất đối xứng. Một số bệnh lý mô liên kết khác như lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm khớp dạng thấp cũng có thể gây kích thích hạch trung thất ở những giai đoạn hoạt động của bệnh.

Nguy cơ liên quan đến các bệnh lý ác tính và di căn hạch

Sự xuất hiện của hạch trung thất phì đại có thể là biểu hiện nguyên phát hoặc thứ phát của các bệnh lý ác tính. Ung thư hạch bạch huyết bao gồm u lympho Hodgkin và u lympho không Hodgkin là nhóm bệnh ác tính nguyên phát thường khởi phát tại các chuỗi hạch nằm trong lồng ngực. Ở nhóm bệnh này, các tế bào lympho tăng sinh mất kiểm soát, làm hạch to nhanh, liên kết thành chùm và có thể chèn ép các cấu trúc lân cận trong khoang trung thất.

Mặt khác, hạch trung thất cũng là vị trí di căn rất phổ biến của nhiều bệnh ung thư biểu mô ngoài hạch. Trong đó, ung thư phổi là căn bệnh có tỷ lệ di căn hạch trung thất cao nhất do sự dẫn lưu bạch huyết trực tiếp từ nhu mô phổi. Ngoài ung thư phổi, các khối u ác tính từ thực quản, tuyến giáp, vú hoặc thậm chí các tạng dưới cơ hoành qua ống ngực cũng có thể lan tràn đến các nhóm hạch trung thất, đòi hỏi quá trình xác định giai đoạn bệnh chặt chẽ.

Các biểu hiện lâm sàng khi hạch trung thất phát triển chèn ép

Phần lớn trường hợp hạch trung thất phì đại ở giai đoạn đầu không gây ra triệu chứng đặc hiệu nào và chỉ tình cờ được phát hiện khi người bệnh chụp X-quang hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực vì một lý do khác. Khi kích thước hạch tăng lên đáng kể, chúng sẽ bắt đầu chèn ép vào các cơ quan lân cận trong khoang lồng ngực. Sự chèn ép vào khí quản hoặc phế quản có thể gây ho khan dai dẳng, thở rít hoặc cảm giác khó thở tăng dần khi nằm ngửa.

Nếu khối hạch lớn chèn ép vào tĩnh mạch chủ trên, người bệnh có thể xuất hiện hội chứng tĩnh mạch chủ trên với các dấu hiệu sưng nề vùng mặt, căng tĩnh mạch cổ và cảm giác nặng đầu. Chèn ép vào dây thần kinh thanh quản quặt ngược có thể dẫn đến khàn tiếng kéo dài mà không kèm viêm họng, trong khi chèn ép vào thực quản sẽ gây khó nuốt hoặc nghẹn đặc. Kèm theo đó, người bệnh có thể gặp các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ về chiều, sụt cân không rõ lý do hoặc đổ mồ hôi đêm nhiều.

Quy trình khảo sát y khoa và tiếp cận chẩn đoán hạch trung thất

Để xác định chính xác bản chất của hạch trung thất, bác sĩ cần kết hợp nhiều công cụ chẩn đoán hình ảnh và thủ thuật can thiệp. Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực có tiêm thuốc cản quang là phương tiện đầu tay giúp đo lường kích thước, hình thái, vị trí chính xác và sự tương quan giữa hạch với các mạch máu lớn. Chụp cộng hưởng từ hoặc chụp ghi hình cắt lớp phát xạ positron kết hợp cắt lớp vi tính cũng được chỉ định khi cần đánh giá mức độ chuyển hóa hoặc nghi ngờ tổn thương ác tính.

Trong hầu hết các trường hợp nghi ngờ, việc lấy mẫu bệnh phẩm để làm xét nghiệm mô bệnh học hoặc tế bào học là tiêu chuẩn vàng. Kỹ thuật nội soi phế quản siêu âm kết hợp chọc hút kim nhỏ xuyên thành phế quản cho phép tiếp cận hạch an toàn với độ xâm lấn tối thiểu. Khi mẫu sinh thiết qua nội soi chưa đủ để kết luận, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật nội soi trung thất hoặc nội soi lồng ngực để sinh thiết trọn vẹn hạch, giúp phân loại chính xác bệnh lý và xây dựng kế hoạch can thiệp y khoa phù hợp cho từng cá nhân.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục thường thức và không thể thay thế cho việc khám lâm sàng, chẩn đoán xác định hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nam, thuốc kháng sinh hoặc thuốc ức chế miễn dịch khi chưa có kết luận y khoa chính thức. Khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở cấp tính, ho ra máu hoặc đau tức ngực dữ dội, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu và can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Hạch trung thất là cấu trúc miễn dịch quan trọng và tình trạng phì đại hạch phản ánh nhiều bệnh lý từ lành tính đến ác tính. Khi có kết quả chẩn đoán hình ảnh ghi nhận hạch to, người bệnh nên chủ động tham vấn bác sĩ chuyên khoa hô hấp hoặc ung bướu để được hướng dẫn theo dõi và can thiệp kịp thời.