Hạch là gì và các vị trí thường bị nổi hạch trên cơ thể

Nổi hạch là gì?

Hạch, hay tên gọi đầy đủ trong y học là hạch bạch huyết, là những cấu trúc hình hạt đậu nhỏ phân bố rải rác khắp cơ thể và kết nối chặt chẽ với nhau thông qua mạng lưới mạch bạch huyết. Hạch đóng vai trò như các trạm kiểm soát an ninh miễn dịch, chứa số lượng lớn tế bào bạch cầu lympho chuyên trách việc bẫy giữ, tiêu diệt vi khuẩn, virus, các tế bào biến đổi bất thường và những chất ngoại lai gây hại.

Ở trạng thái sinh lý khỏe mạnh, hạch bạch huyết có kích thước rất nhỏ, thường chỉ từ vài milimet, mềm mại và nằm ẩn dưới da nên hầu như không thể sờ thấy. Khi cơ thể xuất hiện các phản ứng viêm, chấn thương hoặc nhiễm trùng ở khu vực lân cận, các tế bào miễn dịch bên trong hạch sẽ nhanh chóng tăng sinh và hoạt động mạnh mẽ để chống lại mầm bệnh. Quá trình này khiến hạch sưng to lên, có thể kèm theo cảm giác căng tức hoặc đau nhẹ khi chạm vào, tạo nên hiện tượng nổi hạch mà chúng ta thường thấy.

Hạch bạch huyết ở vùng đầu, mặt và cổ

Khu vực đầu và cổ là nơi tập trung mạng lưới hạch bạch huyết dày đặc nhất trên cơ thể. Các nhóm hạch cổ phổ biến bao gồm hạch dưới cằm, hạch dưới hàm, hạch dọc cơ ức đòn chũm, hạch sau tai, trước tai và vùng chẩm sau gáy. Do vị trí nằm khá nông ngay dưới lớp da, người bệnh rất dễ phát hiện khi hạch ở vùng này sưng to.

Tình trạng nổi hạch vùng cổ phần lớn liên quan mật thiết đến các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên và vùng răng hàm mặt tai mũi họng như viêm họng, viêm amidan, sâu răng, viêm nướu, cảm cúm hoặc viêm tai giữa. Hạch viêm phản ứng tại cổ thường có đặc tính mềm hoặc hơi chắc, di động linh hoạt khi dùng tay sờ nắn và có cảm giác đau tức. Khi ổ viêm nguyên phát được kiểm soát, hạch sẽ thu nhỏ dần về kích thước ban đầu sau vài ngày đến vài tuần.

Hạch bạch huyết ở vùng nách

Hạch nách nằm sâu trong hõm nách, đảm nhận nhiệm vụ tiếp nhận và dẫn lưu dịch bạch huyết từ toàn bộ chi trên, thành ngực và tuyến vú. Ở trạng thái khỏe mạnh bình thường, hạch nách chìm sâu trong tổ chức mô mỡ nên rất khó sờ thấy.

Khi xuất hiện các tổn thương trầy xước, nhiễm trùng da ở bàn tay, cánh tay hoặc tình trạng viêm tuyến bã, viêm tuyến vú, hạch nách có thể sưng to và gây cảm giác căng đau khi vận động cánh tay. Ngoài ra, việc tiêm phòng một số loại vaccine ở vùng bắp tay cũng có thể kích hoạt hạch nách cùng bên sưng to tạm thời do phản ứng sinh miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Tuy nhiên, nếu phát hiện hạch nách to dần, mật độ cứng chắc, kém di động hoặc dính vào các mô lân cận, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để loại trừ các bệnh lý ác tính ở tuyến vú hoặc hệ tạo máu.

Hạch bạch huyết ở vùng bẹn

Hạch bẹn nằm dọc theo nếp gấp giữa vùng bụng dưới và đùi, giữ vai trò lọc dịch bạch huyết dẫn lưu từ hai chi dưới, vùng mông, tầng sinh môn và các cơ quan sinh dục ngoài. Đây cũng là vị trí nông dễ phát hiện khối gồ khi hạch phản ứng với các tổn thương xung quanh.

Các nguyên nhân lành tính thường gặp khiến hạch bẹn sưng to bao gồm vết xước da, mụn nhọt, viêm mô tế bào ở bàn chân hoặc cẳng chân, nấm kẽ chân. Bên cạnh đó, các bệnh lý viêm nhiễm đường tiết niệu, phụ khoa, nam khoa hoặc các bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng là yếu tố thường kích hoạt phản ứng nổi hạch bẹn. Hạch do viêm cấp tính thường gây đau nhức khó chịu khi đi lại hoặc co duỗi chân, trong khi hạch mạn tính có thể tồn tại lâu ngày mà không gây nhiều triệu chứng đau đớn.

Hạch thượng đòn và các nhóm hạch sâu trong cơ thể

Hạch thượng đòn nằm ở hố trũng ngay phía trên xương đòn. Khác với hạch cổ thông thường hay hạch bẹn, sự xuất hiện của một khối hạch sờ thấy được ở hố thượng đòn luôn là dấu hiệu cảnh báo quan trọng trong y khoa. Vị trí này là nơi hội tụ các mạch bạch huyết dẫn lưu từ các cơ quan nằm sâu bên trong lồng ngực và ổ bụng.

Bên cạnh các nhóm hạch nông dễ sờ nắn, cơ thể còn có hệ thống hạch sâu nằm trong trung thất quanh khí quản, phế quản và các chùm hạch mạc treo ruột trong ổ bụng. Những hạch sâu này không thể cảm nhận bằng tay từ bên ngoài mà chỉ được phát hiện tình cờ hoặc có chủ đích qua các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ khi người bệnh có triệu chứng sốt kéo dài, đau tức ngực hoặc sụt cân.

Phân biệt hạch lành tính và dấu hiệu cảnh báo bất thường

Phần lớn các trường hợp nổi hạch là biểu hiện lành tính của hệ miễn dịch đang hoạt động chống lại viêm nhiễm. Hạch lành tính thường có kích thước dưới 1 đến 2 centimet, bề mặt nhẵn, sờ vào thấy mềm hoặc hơi đàn hồi, di động dễ dàng dưới da và thường có cảm giác đau tức khi chạm vào trong đợt viêm cấp. Những hạch này sẽ nhỏ dần và lặn hẳn khi nguyên nhân gây viêm được giải quyết.

Trái lại, người bệnh cần đặc biệt cảnh giác nếu hạch có xu hướng tăng dần kích thước theo thời gian, mật độ cứng chắc như đá, dính chặt vào mô xung quanh khiến hạch cố định và không di động khi sờ nắn. Tình trạng hạch sưng to kéo dài trên một tháng không đau, kèm theo các dấu hiệu toàn thân như sốt kéo dài không rõ căn nguyên, đổ mồ hôi ướt áo vào ban đêm và sụt cân không rõ lý do là những yếu tố nguy cơ cao cần được kiểm tra y tế chuyên sâu ngay lập tức.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết mang tính chất cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe phổ thông, không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng kim chọc hút, nặn, đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc hoặc chườm nóng lạnh trực tiếp lên vùng hạch bị sưng vì có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và hoại tử mô. Không tự ý mua thuốc kháng sinh hay kháng viêm để uống mà không có đơn thuốc của bác sĩ. Khi phát hiện hạch sưng to bất thường, kéo dài hoặc có dấu hiệu nghi ngờ, hãy đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng, ung bướu hoặc huyết học để được thăm khám chính xác.

Tóm tắt

Nổi hạch là phản ứng tự nhiên và rất phổ biến của hệ thống miễn dịch nhằm bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại. Việc nhận biết các vị trí nổi hạch thường gặp và theo dõi sát sao tính chất hạch sẽ giúp mỗi người chủ động phát hiện sớm các bất thường sức khỏe. Khi thấy hạch có dấu hiệu to bất thường, mật độ cứng chắc hoặc kéo dài không thuyên giảm, việc chủ động đi khám bác sĩ là cách an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.