Giải phẫu đường mật và các bệnh lý đường mật thường gặp

Giải phẫu đường mật là gì?

Giải phẫu đường mật bao gồm toàn bộ hệ thống ống dẫn mật phân nhánh từ sâu bên trong nhu mô gan cho đến đoạn tận cùng đổ vào tá tràng, cùng với cơ quan dự trữ là túi mật. Cấu trúc này được ví như một mạng lưới cống dẫn tinh vi giúp thu gom dịch mật do các tế bào gan liên tục bài tiết ra mỗi ngày. Chức năng chính của hệ thống là gom dịch mật, cô đặc và giải phóng một lượng thích hợp vào tá tràng ngay sau bữa ăn để nhũ hóa lipid và trung hòa dịch vị từ dạ dày xuống. Nếu có sự bế tắc cơ học do sỏi, u, giun hoặc tình trạng chít hẹp viêm nhiễm, áp lực bên trong đường mật sẽ tăng cao, gây ứ mật tại gan, tổn thương tế bào gan và tạo điều kiện cho vi khuẩn bùng phát. Do đó, việc hiểu rõ cấu tạo của đường mật có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và điều trị bệnh lý tiêu hóa.

Cấu tạo giải phẫu của đường mật trong và ngoài gan

Hệ thống đường mật được chia thành hai phần chính gồm đường mật trong gan và đường mật ngoài gan. Đường mật trong gan bắt đầu từ các vi quản mật nhỏ li ti nằm xen kẽ giữa các tế bào gan, sau đó hợp lưu dần thành các ống mật phân thùy rồi tạo nên ống gan phải và ống gan trái. Hai ống gan này thoát ra khỏi cửa gan để hợp nhất thành ống gan chung thuộc đoạn ngoài gan.

Đoạn đường mật ngoài gan bao gồm ống gan chung, túi mật, ống túi mật và ống mật chủ. Ống gan chung sau khi nhận thêm ống dẫn xuất phát từ túi mật sẽ đổi tên thành ống mật chủ. Ống mật chủ chạy xuống phía sau tá tràng và đầu tụy, cùng với ống tụy chính đổ vào bóng Vater tại đoạn hai tá tràng. Hoạt động đóng mở của cơ vòng Oddi tại vị trí này giúp kiểm soát lượng dịch mật và dịch tụy đi vào lòng ruột theo từng giai đoạn tiêu hóa.

Vai trò sinh lý của hệ thống dẫn mật trong tiêu hóa

Mỗi ngày gan sản xuất khoảng nửa lít đến một lít dịch mật liên tục. Thành phần của dịch mật bao gồm nước, muối mật, sắc tố mật bilirubin, cholesterol, lecithin cùng các chất điện giải. Mật sau khi được bài tiết sẽ theo các ống dẫn di chuyển xuống ruột hoặc đi ngược vào túi mật để dự trữ khi cơ thể đang trong trạng thái nhịn đói.

Tại túi mật, niêm mạc sẽ hấp thu bớt nước và khoáng chất để cô đặc dịch mật lên nhiều lần. Khi thức ăn chứa chất béo và protein đi vào dạ dày rồi xuống tá tràng, tá tràng sẽ tiết ra hormone kích thích túi mật co bóp tống mật dự trữ vào ống mật chủ, đồng thời giãn cơ vòng Oddi. Muối mật có vai trò nhũ hóa các giọt chất béo, tạo điều kiện thuận lợi cho men lipase của tuyến tụy phân giải lipid và hỗ trợ cơ thể hấp thu các vitamin tan trong dầu như vitamin A, D, E và K.

Các bệnh lý đường mật thường gặp trên lâm sàng

Bệnh lý đường mật rất đa dạng, trong đó sỏi mật là tình trạng hay gặp nhất. Sỏi có thể xuất hiện tại túi mật, ống mật chủ hoặc các nhánh đường mật trong gan, gây cản trở dòng chảy của dịch mật. Khi đường mật bị nghẽn tắc, vi khuẩn đường ruột dễ xâm nhập và phát triển gây ra viêm đường mật cấp tính, viêm túi mật cấp hoặc mạn tính. Tình trạng này nếu không được xử trí sớm có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc thấm mật phúc mạc.

Ngoài ra, nhiễm ký sinh trùng đường mật như giun chui ống mật hay sán lá gan cũng là căn nguyên gây viêm và hình thành sỏi sắc tố mật. Một số bệnh lý ít gặp hơn nhưng nguy hiểm gồm u đường mật, u bóng Vater, hẹp đường mật sau chấn thương hoặc phẫu thuật, và nang ống mật chủ bẩm sinh. Các bệnh lý mạn tính kéo dài có thể gây xơ hóa đường mật và suy giảm chức năng gan tiến triển.

Các phương pháp chẩn đoán và thăm dò đường mật

Để phát hiện các bất thường của hệ thống dẫn mật, bác sĩ thường chỉ định kết hợp xét nghiệm máu và các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh. Xét nghiệm sinh hóa máu giúp đánh giá tình trạng ứ mật qua nồng độ bilirubin toàn phần, phosphatase kiềm và men gan GGT, cùng với các chỉ số viêm như bạch cầu và CRP.

Siêu âm ổ bụng là phương pháp thăm dò không xâm lấn được áp dụng đầu tiên nhờ tính sẵn có và khả năng phát hiện tốt sỏi, cặn bùn mật, polyp túi mật hoặc dấu hiệu giãn đường mật. Trong những trường hợp phức tạp, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ mật tụy sẽ được sử dụng để dựng hình chi tiết toàn bộ cây đường mật, giúp xác định chính xác vị trí tắc nghẽn và bản chất tổn thương. Nội soi mật tụy ngược dòng cũng là kỹ thuật chuyên sâu vừa giúp chẩn đoán vừa có thể can thiệp lấy sỏi ống mật chủ hoặc đặt stent giải áp đường mật.

Lưu ý an toàn

Các biểu hiện như đau quặn bụng hạ sườn phải kèm theo sốt cao, rét run và vàng da vàng mắt là dấu hiệu cảnh báo tình trạng nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn đường mật cấp tính cần được đưa đến cơ sở y tế ngay. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh hoặc các mẹo dân gian truyền miệng để tẩy sỏi mật tại nhà vì có thể làm chậm trễ thời gian cấp cứu ngoại khoa.

Tóm tắt

Đường mật đóng vai trò thiết yếu trong việc tiêu hóa chất béo và bảo vệ chức năng gan. Việc nắm bắt các đặc điểm giải phẫu và nhận biết sớm dấu hiệu bệnh lý giúp người bệnh chủ động đi khám tại các chuyên khoa tiêu hóa gan mật để được theo dõi và can thiệp kịp thời.