Giải đáp những thắc mắc thường gặp về viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản là gì?

Bệnh viêm não Nhật Bản do một loại arbovirus thuộc họ Flaviviridae gây tổn thương nghiêm trọng tại nhu mô não. Đây là căn bệnh lưu hành phổ biến ở khu vực châu Á, thường có xu hướng gia tăng vào mùa hè khi thời tiết nóng ẩm tạo điều kiện cho véc tơ truyền bệnh phát triển mạnh. Virus tồn tại chủ yếu ở các loài động vật hoang dã và gia súc, đặc biệt là chim nước và lợn, sau đó muỗi hút máu từ động vật mang mầm bệnh rồi truyền sang cho người.

Mặc dù phần lớn các trường hợp nhiễm virus viêm não Nhật Bản có thể diễn tiến âm thầm hoặc chỉ sốt nhẹ thoáng qua, một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân sẽ phát triển hội chứng viêm não cấp tính. Giai đoạn viêm não thường tiến triển rất nhanh với các biểu hiện rối loạn tri giác, co giật và để lại nhiều di chứng thần kinh vĩnh viễn nếu không được phát hiện và can thiệp y tế kịp thời.

Bệnh viêm não Nhật Bản lây lan qua con đường nào

Muỗi Culex tritaeniorhynchus là véc tơ truyền bệnh chính của virus viêm não Nhật Bản. Loài muỗi này có đặc tính sinh sản mạnh ở các cánh đồng lúa nước, mương rãnh bẩn và thường hoạt động đốt mồi mạnh nhất vào lúc chập tối và rạng sáng. Khi muỗi hút máu của lợn hoặc chim hoang dã chứa virus, mầm bệnh sẽ nhân lên trong cơ thể muỗi rồi xâm nhập vào tuyến nước bọt của chúng. Khi muỗi đốt người, virus sẽ theo vết chích truyền vào máu.

Một thắc mắc rất phổ biến là bệnh có lây trực tiếp từ người bệnh sang người lành hay không. Theo y văn và hướng dẫn dịch tễ học, virus viêm não Nhật Bản không lây truyền trực tiếp từ người sang người qua các tiếp xúc thông thường, ho hắt hơi hay ăn uống chung. Nồng độ virus trong máu người bệnh thường thấp và thời gian tồn tại ngắn nên muỗi đốt người bệnh cũng hiếm khi truyền sang người khác. Do đó, muỗi Culex chính là cầu nối duy nhất tạo nên chu trình lây truyền trong tự nhiên.

Những đối tượng nào có nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản cao

Bất kỳ ai chưa từng tiêm phòng vắc xin hoặc chưa từng nhiễm virus viêm não Nhật Bản đều có nguy cơ mắc bệnh khi bị muỗi truyền bệnh đốt. Tuy nhiên, trẻ em dưới mười lăm tuổi, đặc biệt là nhóm trẻ từ hai đến tám tuổi, là đối tượng có nguy cơ cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và kháng thể bảo vệ chưa đầy đủ.

Ngoài yếu tố lứa tuổi, những người sinh sống hoặc làm việc tại các vùng nông thôn, khu vực gần ruộng lúa, trang trại chăn nuôi gia súc cũng có tỷ lệ phơi nhiễm cao hơn đáng kể. Người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền suy giảm miễn dịch khi nhiễm bệnh cũng đối mặt với nguy cơ biến chứng nặng nề hơn. Người từ các vùng đô thị chưa có miễn dịch khi di chuyển đến các vùng đang có dịch lưu hành cũng cần hết sức thận trọng vì cơ thể chưa từng được tiếp xúc để tạo miễn dịch chủ động.

Tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản mang lại hiệu quả ra sao

Tiêm phòng vắc xin được xem là biện pháp dự phòng chủ động, an toàn và hiệu quả nhất để ngăn ngừa bệnh viêm não Nhật Bản. Khi được tiêm đầy đủ các mũi cơ bản và mũi nhắc lại theo đúng khuyến cáo, cơ thể sẽ sinh ra lượng kháng thể trung hòa đặc hiệu đủ mạnh để tiêu diệt virus ngay khi chúng xâm nhập, giảm thiểu tối đa nguy cơ tổn thương nhu mô não.

Hiện nay có nhiều loại vắc xin viêm não Nhật Bản khác nhau được cấp phép lưu hành, bao gồm vắc xin bất hoạt nuôi cấy trên tế bào não chuột hoặc tế bào vero và vắc xin sống giảm độc lực. Tùy thuộc vào từng loại vắc xin cụ thể, lịch tiêm khởi đầu và khoảng cách giữa các mũi tiêm nhắc lại sẽ có sự khác nhau. Cha mẹ cần theo dõi sổ tiêm chủng của trẻ và tham khảo ý kiến của cán bộ y tế tại các cơ sở tiêm chủng để lựa chọn phác đồ phù hợp, đảm bảo không bỏ sót các mũi nhắc định kỳ nhằm duy trì nồng độ kháng thể bảo vệ lâu dài.

Các biện pháp phòng chống muỗi đốt và kiểm soát véc tơ truyền bệnh

Bên cạnh việc tiêm phòng vắc xin, việc chủ động cắt đứt đường lây truyền thông qua kiểm soát muỗi và bọ gậy là khâu quan trọng giúp giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch bệnh trong cộng đồng. Người dân cần thường xuyên vệ sinh môi trường xung quanh nhà, khơi thông cống rãnh, đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt và lật úp các vật dụng phế thải đọng nước để ngăn muỗi Culex đẻ trứng.

Trong sinh hoạt hàng ngày, gia đình nên duy trì thói quen ngủ màn cả ban ngày lẫn ban đêm, sử dụng rèm lưới chắn côn trùng tại cửa sổ và cửa ra vào. Khi phải lao động hoặc hoạt động ngoài trời vào thời điểm chập tối hoặc sáng sớm, người dân nên mặc quần áo dài tay sáng màu và có thể sử dụng các sản phẩm kem chống muỗi theo hướng dẫn an toàn. Đối với các hộ gia đình chăn nuôi gia súc như lợn, chuồng trại cần được bố trí xa nhà ở và thường xuyên phun hóa chất diệt muỗi theo chỉ đạo của cơ quan y tế dự phòng địa phương.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc thăm khám, tư vấn hoặc chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao liên tục không hạ, đau đầu dữ dội, nôn vọt, co giật hoặc lơ mơ bất thường, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc truyền nhiễm đánh giá kịp thời. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc an thần hoặc áp dụng các mẹo dân gian để tự điều trị tại nhà vì có thể làm lỡ thời gian can thiệp vàng của bệnh.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa. Việc nắm vững các kiến thức cơ bản về con đường lây truyền qua muỗi Culex, tuân thủ lịch tiêm phòng vắc xin cho trẻ nhỏ và duy trì lối sống vệ sinh phòng muỗi đốt sẽ giúp bảo vệ tối ưu cho sức khỏe của từng cá nhân và toàn thể cộng đồng.