Gãy xương mác nên mổ hay bó bột tốt hơn cho quá trình phục hồi?

Gãy xương mác nên mổ hay bó bột là gì?

Xương mác là xương dài, mảnh nằm ở phía ngoài cẳng chân, chạy song song với xương chày từ dưới khớp gối xuống đến khớp cổ chân, nơi phần đầu dưới của nó tạo thành mắt cá ngoài. Khác với xương chày đóng vai trò chịu lực chính tới gần chín mươi phần trăm trọng lượng cơ thể, xương mác chủ yếu đảm nhiệm chức năng làm chỗ bám cho các nhóm cơ cẳng chân và cùng với xương chày tạo nên mộng chày mác để giữ vững khớp cổ chân khi xoay chuyển.

Gãy xương mác có thể xảy ra ở thân xương do va đập trực tiếp, hoặc gãy ở đoạn gần khớp cổ chân do chấn thương vặn xoắn khi chơi thể thao, ngã xe hay trượt chân. Mức độ nghiêm trọng của gãy xương mác không chỉ nằm ở bản thân đường nứt gãy của thân xương, mà quan trọng hơn là sự tổn thương phối hợp của dây chằng và diện khớp cổ chân đi kèm. Do đó, việc đánh giá cẩn trọng qua thăm khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh là bước đầu tiên để quyết định hướng xử trí thích hợp nhất.

Trường hợp gãy xương mác phù hợp với chỉ định bó bột

Phương pháp điều trị bảo tồn bằng bó bột hoặc mang nẹp bất động thường được chỉ định ưu tiên cho các trường hợp gãy xương mác đơn thuần, thân xương không bị di lệch hoặc di lệch rất ít dưới mức cho phép. Do xương mác nằm ở phía ngoài cẳng chân và chỉ chịu khoảng mười đến mười lăm phần trăm trọng lượng cơ thể, nếu xương chày còn nguyên vẹn và khớp cổ chân vẫn giữ được trục giải phẫu vững chắc, ổ gãy xương mác có khả năng tự liền rất tốt.

Trong quá trình bó bột, người bệnh thường được bất động cẳng bàn chân trong khoảng từ bốn đến sáu tuần tùy theo mức độ tổn thương và tốc độ tạo can xương. Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là không can thiệp xâm lấn, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm trùng vết mổ và không để lại sẹo phẫu thuật. Tuy nhiên, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt việc giữ khô bột, không tự ý cắt rọc bột và tái khám chụp phim X-quang định kỳ để kiểm tra xem xương có bị di lệch thứ phát trong quá trình tiêu sưng hay không.

Trường hợp gãy xương mác bắt buộc hoặc ưu tiên phẫu thuật

Phẫu thuật kết hợp xương mác bằng nẹp vít hoặc đinh nội tủy được chỉ định khi đường gãy có di lệch lớn, gãy nhiều mảnh phức tạp, gãy hở hoặc gãy kèm theo trật khớp cổ chân. Đặc biệt, đối với các tổn thương gãy xương mác ở đoạn một phần ba dưới liên quan đến mắt cá ngoài, việc nắn chỉnh giải phẫu hoàn hảo là cực kỳ cần thiết nhằm bảo toàn mộng chày mác và khớp sên cẳng chân. Nếu không phẫu thuật để phục hồi chiều dài và trục của xương mác, cổ chân sẽ bị mất vững nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ thoái hóa khớp cổ chân sớm và tàn tật vận động về sau.

Ngoài ra, những trường hợp gãy xương mác kèm theo gãy xương chày hoặc tổn thương đứt dây chằng mác sên, dây chằng delta cũng thường đòi hỏi can thiệp ngoại khoa để làm vững toàn bộ khung cẳng chân. Phẫu thuật giúp cố định chắc chắn hai đầu xương gãy, tạo điều kiện thuận lợi cho người bệnh vận động sớm các khớp lân cận, giảm thiểu tình trạng teo cơ và cứng khớp so với việc phải bất động lâu ngày.

So sánh ưu điểm và hạn chế giữa bó bột và phẫu thuật xương mác

Bó bột là phương án tiếp cận an toàn, tiết kiệm chi phí và không tạo ra các rủi ro liên quan đến gây mê hay nhiễm trùng mô mềm. Tuy vậy, nhược điểm của bó bột là khớp cổ chân và các nhóm cơ cẳng chân bị bất động kéo dài, dễ dẫn đến hiện tượng cứng khớp, teo cơ cẳng chân và hạn chế lưu thông máu tĩnh mạch nếu người bệnh bất động hoàn toàn. Người bệnh cũng gặp nhiều bất tiện trong sinh hoạt cá nhân hằng ngày như tắm rửa và vệ sinh vùng chân bị thương.

Ngược lại, phẫu thuật kết hợp xương đem lại sự nắn chỉnh giải phẫu chính xác đến từng milimet, giúp khung xương vững chắc ngay sau mổ. Điều này cho phép người bệnh bắt đầu tập cử động nhẹ nhàng khớp cổ chân từ sớm, rút ngắn thời gian phục hồi chức năng vận động. Dù vậy, phẫu thuật vẫn tiềm ẩn những nguy cơ nhất định như nhiễm trùng vết mổ, chậm liền xương quanh vị trí nẹp vít, tổn thương nhánh thần kinh mác nông hoặc phản ứng dị vật với kim loại, đòi hỏi người bệnh phải trải qua thêm một lần tiểu phẫu tháo nẹp vít sau khi xương đã liền vững.

Quá trình liền xương và phục hồi chức năng sau chấn thương cẳng chân

Sau khi được can thiệp bằng bó bột hoặc phẫu thuật, quá trình liền xương mác diễn ra qua nhiều giai đoạn sinh học liên tục, từ hình thành khối máu tụ, tạo can xương sợi sụn đến tái tạo xương đặc hoàn chỉnh. Trong giai đoạn đầu, người bệnh cần nghỉ ngơi, kê cao cẳng chân hơn mức tim để giảm phù nề mô mềm, đồng thời tích cực gập duỗi các ngón chân để kích thích tuần hoàn máu tĩnh mạch trở về tim.

Khi bác sĩ xác nhận ổ gãy đã bắt đầu có can xương trên phim chụp X-quang, người bệnh sẽ được hướng dẫn tập vật lý trị liệu với các bài tập tăng dần cường độ. Ban đầu là co cơ tĩnh cẳng chân, tiếp theo là tập biên độ gập duỗi khớp cổ chân, tập đứng chịu một phần trọng lượng cơ thể với nạng hoặc khung tập đi, và cuối cùng là tỳ đè toàn bộ trọng lượng để trở lại dáng đi tự nhiên. Việc tập luyện đúng kỹ thuật đóng vai trò quyết định giúp hạn chế biến chứng đau cổ chân mạn tính hoặc dáng đi khập khiễng sau chấn thương.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tháo nẹp, tự rọc bột, đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc lên cẳng chân bị gãy hoặc tự ý tập đi lại tỳ đè sớm khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Khi có dấu hiệu chèn ép khoang như đau buốt dữ dội, ngón chân sưng nề tím tái hoặc tê bì mất cảm giác, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Việc lựa chọn mổ hay bó bột khi gãy xương mác không có đáp án chung cho mọi người bệnh mà phụ thuộc trực tiếp vào mức độ di lệch và độ vững của khớp cổ chân. Người bệnh cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình, kết hợp tái khám định kỳ và tập phục hồi chức năng đúng giai đoạn để cẳng chân sớm lấy lại biên độ vận động bình thường.