Điều trị ung thư ảnh hưởng đến dinh dưỡng như thế nào

Điều trị ung thư ảnh hưởng đến dinh dưỡng là gì?

Trong quá trình can thiệp y khoa đối với bệnh ung thư, các biện pháp điều trị như phẫu thuật, hóa chất, xạ trị và liệu pháp miễn dịch đều có thể tạo ra những biến đổi chuyển hóa sâu sắc trong cơ thể. Bản thân tế bào ung thư đã tiêu hao nhiều năng lượng của cơ thể, trong khi các phương pháp can thiệp y khoa lại thường gây tổn thương tạm thời đến niêm mạc đường tiêu hóa, vị giác và cơ chế điều hòa cảm giác đói no của hệ thần kinh trung ương.

Hậu quả là người bệnh thường rơi vào vòng xoắn luẩn quẩn: chán ăn do tác dụng phụ của thuốc, ăn không đủ chất dẫn đến suy dinh dưỡng, thể trạng suy kiệt khiến khả năng dung nạp điều trị kém đi và nguy cơ gặp tai biến điều trị tăng lên. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng liên tục trong suốt liệu trình được xem là một phần không thể tách rời của chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân ung thư.

Tác động của hóa trị đối với cảm giác thèm ăn và hấp thu tiêu hóa

Hóa trị tác động lên toàn thân nhằm tiêu diệt tế bào tăng sinh nhanh, nhưng đồng thời cũng làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa và vị giác. Người bệnh thường gặp phải tình trạng buồn nôn, nôn mửa, chán ăn kéo dài, thay đổi khẩu vị khiến thức ăn có vị kim loại hoặc đắng ngắt. Bên cạnh đó, hóa trị có thể gây tiêu chảy hoặc táo bón do rối loạn nhu động ruột, dẫn tới giảm sút nghiêm trọng khả năng hấp thu vi chất dinh dưỡng và sụt cân nhanh chóng.

Để hạn chế ảnh hưởng, người bệnh nên ưu tiên các món ăn thanh đạm, ít mùi tanh nồng, dùng đồ ăn nguội hoặc ở nhiệt độ phòng để giảm kích thích khứu giác. Uống đủ nước từng ngụm nhỏ giữa các bữa ăn và tham khảo bác sĩ chuyên khoa ung bướu về việc sử dụng thuốc chống nôn trước mỗi đợt truyền hóa chất.

Ảnh hưởng của xạ trị vùng đầu cổ và tiêu hóa đối với ăn uống

Xạ trị gây ra những phản ứng phụ mang tính cục bộ tại vùng cơ thể nhận tia xạ. Khi xạ trị vùng đầu, cổ hoặc ngực, người bệnh rất dễ bị viêm loét niêm mạc miệng, viêm thực quản, khô tuyến nước bọt và khó nuốt thức ăn. Cảm giác đau rát khi nhai nuốt khiến người bệnh sợ ăn, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt calo và mất nước.

Đối với trường hợp xạ trị vùng bụng hoặc chậu, tác dụng phụ thường gặp là viêm ruột do bức xạ, buồn nôn, đau quặn bụng và tiêu chảy kéo dài. Người bệnh cần chọn thực phẩm mềm, lỏng, nấu nhừ, ít gia vị kích thích và hạn chế chất xơ thô cứng để bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa đang bị tổn thương.

Tác động của phẫu thuật điều trị ung thư đến đường tiêu hóa

Phẫu thuật cắt bỏ khối u tại các cơ quan tiêu hóa như dạ dày, đại tràng, thực quản, gan hoặc tụy ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc giải phẫu và khả năng tiếp nhận thức ăn. Sau phẫu thuật, cơ thể cần lượng năng lượng và protein rất lớn để làm lành vết mổ, nhưng đường ruột lại cần thời gian để tái lập nhu động bình thường.

Người bệnh phẫu thuật đường tiêu hóa thường phải bắt đầu từ chế độ ăn qua ống thông hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch trước khi chuyển dần sang dạng lỏng, sệt rồi đến cơm mềm. Các rối loạn như hội chứng dumping sau cắt dạ dày hoặc kém hấp thu chất béo sau phẫu thuật tụy mật đòi hỏi chế độ ăn được thiết kế riêng biệt theo từng giai đoạn hồi phục.

Nguy cơ suy dinh dưỡng và suy kiệt thể trạng trong quá trình điều trị

Tác dụng phụ cộng dồn từ các đợt điều trị khiến người bệnh ăn không đủ nhu cầu, dẫn tới hội chứng suy mòn do ung thư và suy dinh dưỡng nặng. Suy dinh dưỡng làm giảm sút hệ miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng, khiến vết thương chậm lành và suy giảm dung nạp với phác đồ điều trị tiếp theo. Khi thể trạng quá yếu, bác sĩ có thể buộc phải giảm liều thuốc hoặc hoãn lịch điều trị.

Do đó, người bệnh cần chủ động bổ sung các nhóm thực phẩm giàu protein như thịt nạc, cá, trứng, đậu đỗ và các chất béo lành mạnh. Việc theo dõi cân nặng định kỳ mỗi tuần giúp phát hiện sớm tình trạng sụt cân để kịp thời điều chỉnh thực đơn dinh dưỡng.

Nguyên tắc chăm sóc dinh dưỡng hỗ trợ người bệnh ung thư

Để duy trì thể lực trong suốt phác đồ, người bệnh nên chia nhỏ khẩu phần ăn thành nhiều bữa phụ trong ngày thay vì cố gắng ăn 3 bữa chính lớn. Khi xuất hiện tình trạng khô miệng hoặc khó nuốt, nên tăng cường các món súp, canh hầm mềm, nước sốt hoặc sinh tố dinh dưỡng để dễ nuốt hơn.

Người chăm sóc không nên ép buộc người bệnh ăn một lượng quá lớn trong lúc đang mệt mỏi hay buồn nôn. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng sẽ giúp xây dựng kế hoạch bổ sung dinh dưỡng đường miệng, qua ống thông hoặc tĩnh mạch kịp thời khi chế độ ăn thông thường không đáp ứng đủ nhu cầu.

Lưu ý an toàn

Thông tin bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho chỉ định điều trị và tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng các phương pháp ăn kiêng cực đoan, không nhịn ăn để bỏ đói khối u và không tự dùng các loại thực phẩm bổ sung khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế.

Tóm tắt

Dinh dưỡng đóng vai trò then chốt nâng đỡ thể trạng người bệnh ung thư trong suốt liệu trình điều trị. Việc nhận biết sớm các tác dụng phụ ảnh hưởng đến ăn uống và chủ động trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng sẽ giúp xây dựng kế hoạch chăm sóc thích hợp, bảo vệ thể lực và nâng cao chất lượng cuộc sống.