Dị ứng là gì và các dạng dị ứng thường gặp hiện nay

Dị ứng là gì?

Dị ứng là hiện tượng rối loạn đáp ứng miễn dịch, xảy ra khi cơ thể nhận diện nhầm một protein hoặc phân tử vô hại trong môi trường sống là mối đe dọa nguy hiểm. Các tác nhân này rất đa dạng, bao gồm phấn hoa, mạt bụi nhà, lông động vật, một số thực phẩm hoặc thành phần thuốc. Trong lần tiếp xúc đầu tiên, hệ thống miễn dịch sẽ trải qua giai đoạn mẫn cảm và sinh ra kháng thể đặc hiệu, chủ yếu là kháng thể IgE.

Khi tái tiếp xúc với cùng loại dị nguyên, kháng thể IgE gắn trên bề mặt dưỡng bào và bạch cầu ái kiềm sẽ kích hoạt tế bào phóng thích ồ ạt histamine cùng nhiều hóa chất trung gian sinh học. Những chất này gây giãn mạch máu, phù nề tổ chức, tăng tiết dịch và co thắt cơ trơn. Phản ứng dị ứng không phụ thuộc vào liều lượng của dị nguyên mà phụ thuộc vào mức độ nhạy cảm của hệ miễn dịch và yếu tố cơ địa của từng người bệnh.

Dị ứng đường hô hấp

Dị ứng đường hô hấp khởi phát khi người có cơ địa nhạy cảm hít phải các dị nguyên lơ lửng trong không khí. Những tác nhân phổ biến nhất bao gồm phấn hoa theo mùa, mạt bụi nhà trong chăn nệm, nấm mốc ở khu vực ẩm thấp và vảy da hoặc lông thú nuôi.

Khi dị nguyên tiếp xúc với niêm mạc đường thở, phản ứng viêm cục bộ sẽ nhanh chóng bùng phát. Ở đường hô hấp trên, bệnh nhân thường gặp viêm mũi dị ứng với triệu chứng ngứa mũi, hắt hơi thành tràng, nghẹt mũi và chảy nước mũi trong. Nếu tổn thương lan xuống đường hô hấp dưới, các phế quản có thể bị co thắt và tăng tiết đờm nhớt, dẫn đến cơn hen phế quản với biểu hiện thở khò khè, khó thở, ho khan và nặng ngực. Việc vệ sinh môi trường sống sạch sẽ, dùng máy lọc không khí và đeo khẩu trang là những biện pháp hỗ trợ kiểm soát bệnh hiệu quả.

Dị ứng thực phẩm

Dị ứng thực phẩm xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với protein có trong một số loại thức ăn hoặc đồ uống dung nạp qua đường tiêu hóa. Mặc dù bất kỳ món ăn nào cũng có thể gây dị ứng, các tác nhân phổ biến nhất gồm hải sản như tôm, cua, cá biển, sữa bò, trứng gà, đậu phộng, hạt cây, đậu nành và lúa mì.

Triệu chứng thường xuất hiện từ vài phút đến vài giờ sau bữa ăn. Người bệnh có thể xuất hiện dấu hiệu tại đường tiêu hóa như đau quặn bụng, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy. Cùng lúc đó, các phản ứng ngoài da như nổi mày đay ngứa ngáy, sưng môi, sưng mí mắt cũng rất hay gặp. Trong trường hợp nặng, dị ứng thực phẩm có thể kích hoạt sốc phản vệ nguy hiểm. Việc đọc kỹ nhãn thành phần thực phẩm và thăm khám bác sĩ chuyên khoa dị ứng giúp người bệnh chủ động loại trừ dị nguyên một cách an toàn.

Dị ứng ngoài da và viêm da tiếp xúc

Phản ứng dị ứng trên da biểu hiện rất đa dạng, trong đó phổ biến nhất là mày đay và viêm da tiếp xúc. Mày đay đặc trưng bởi các nốt sẩn phù nổi gồ trên mặt da, màu hồng hoặc đỏ, ranh giới rõ ràng và gây ngứa ngáy dữ dội. Những tổn thương này có thể xuất hiện rải rác hoặc lan rộng toàn thân, tồn tại vài giờ rồi lặn mà không để lại sẹo.

Khác với mày đay phát tác theo đường toàn thân, viêm da tiếp xúc dị ứng xảy ra khi bề mặt da chạm trực tiếp vào các chất gây mẫn cảm như kim loại niken trong trang sức, hóa chất mỹ phẩm, nước hoa, xà phòng, mủ cao su hoặc nhựa thực vật. Vùng da tiếp xúc thường đỏ ửng, nổi mụn nước, rỉ dịch và bong tróc sau vài ngày. Khi có biểu hiện kích ứng da, người bệnh cần rửa sạch vùng tiếp xúc bằng nước sạch, ngưng sử dụng sản phẩm nghi ngờ và đi khám da liễu để được hướng dẫn chăm sóc phù hợp.

Dị ứng thuốc và nguy cơ phản vệ nghiêm trọng

Dị ứng thuốc là phản ứng bất lợi của hệ miễn dịch đối với một hoạt chất điều trị, không liên quan đến độc tính hay quá liều thuốc. Các nhóm thuốc thường ghi nhận phản ứng dị ứng bao gồm kháng sinh nhóm penicillin và cephalosporin, thuốc giảm đau chống viêm không steroid, thuốc chống co giật và một số loại vắc xin hoặc dịch truyền.

Bên cạnh đó, nọc độc từ côn trùng đốt như ong, kiến lửa cũng là nguồn dị nguyên dễ gây phản ứng toàn thân. Biểu hiện dị ứng có thể từ phát ban ngứa nhẹ đến tình trạng sốc phản vệ cực kỳ nguy kịch. Sốc phản vệ gây khó thở do co thắt thanh quản, phù nề đường thở, tụt huyết áp và trụy tim mạch chỉ trong vài phút. Đây là tình trạng khẩn cấp đòi hỏi phải đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc tiêm bắp adrenaline theo chỉ định chuyên môn. Người từng dị ứng thuốc cần luôn thông báo rõ tiền sử này cho nhân viên y tế trước khi dùng thuốc.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Phản ứng dị ứng ở mỗi cá nhân có đặc điểm và mức độ nguy hiểm khác nhau. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc chống dị ứng, đặc biệt là các chế phẩm chứa corticoid, khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như khó thở, sưng họng, chóng mặt hoặc tím tái, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Dị ứng là tình trạng sức khỏe thường gặp nhưng cần được nhận diện đúng mức để tránh biến chứng nguy hiểm. Nhận biết các dạng dị ứng phổ biến và chủ động ghi nhớ những tác nhân từng gây phản ứng sẽ giúp mỗi người tự bảo vệ sức khỏe bản thân hiệu quả. Khi có triệu chứng nghi ngờ, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch là giải pháp an toàn và khoa học nhất để xác định nguyên nhân và kiểm soát bệnh dài lâu.